د سريزي پرځای
درنو لوستونکو!
مخکې تر دې چې د «مینه عبادت دی» شعري ټولګې په هکله څه ولیکم، غوره مې وګڼله چې د ټولګې د پنځوال او لیکوال ښاغلي محمدصفر خواريکښ په پته خپل نظر درسره شریک کړم.
په ۱۳۵۲ لمریز کال کې د کابل پوهنتون د ادبیاتو او بشري علومو پوهنځي د ژورنالېزم له څانـګې نه فراغت حاصلوي، يو کال د خپل هېواد له سپېڅلي بـیرغ لاندې د احتیاط دورې په نوم د سرتېرۍ خدمت تر سره کوي.
ځوان خواريکښ په ۱۳۵۴لمریز کال کې د اطلاعاتو او کلتور وزارت اړوند د خپرونو ریاست د مرکزي خپرونو څانګه کې خپله رسمي دنده پیلوي. همدا مهال یې د هېواد له ځينو مجلو سره د قلمي همکارۍ په لړ کې لیکنې خپرېږي. بیا وروسته یې د مسلکي کار په لړ کې د هېواد په بېلابېلو غږیزو او چاپي رسنیو کې لیکنې، سیاسي تبصرې او سرمقالې خپرې شوې دي.
ځينې کرکترونه په فطري لحاظ کارزماتيک، اکتیف، نوښتګر او فعال وي او که څوک له دې ممیزاتو سره کسبي پوهه، علمي تجربې او لاس ته راوړنې، مستمر کار او زیار مل کړي بیا نو د ژوند، علم، فرهنګ او ټولنیزو چارو په ډېرو برخو کې تلپاتې اثار پنځولای شي.
زه دا ټول صفات او حسنات د لیکوال په وجود کې په روښانه ډول وینم.
«خواریکښ» هوډمن لیکوال دی په سلګونو شپې یې سپینې کړي او په زرګونو پاڼې یې کښلي او تورې کړې دي او خپل تخلص یې د بامسمی تر پوړۍ رسولی دی. لاندې اثار یې د چاپ په ګاڼه پسولل شوي دي:
- د روڼاند نقش (د فلسطيني مفکر فقید ادوارد سعید اثر) – ژباړه
- دنمارکي – پښتو سمندرګی
- د ټولې نړۍ متلونه او ګړنې – ۹۰۰۰ متلونه او ګړنې له ۲۰۰ژبو او پنځه زره کلونو راهیسې – ژباړه
- پردېسې څړیکې – لومړۍ شعري ټولګه
- د هیلو کر – دویمه شعري ټولګه
- افغانستان له «هورا» تر «تکبــیره» ليکنه او څېړنه
په ديجيتال بڼه خپاره شوي اثار:
- د مور ناپایه مينه (د لنډو کیسو او کیسهګېو ټولګه)
- د معاشرت اداب (نالیکلي ټولنیز قوانين)
چاپ ته چمتو آثار:
- سور څڅوبی – درېمه شعري ټولګه
- مینه عبادت دی – همدا څلورمه شعري ټولګه
لیکوال د نثر په برخه کې ډېر د قدر وړ کار چې هم اړتیا ورته ډېره محسوسېـږي او هم یې رسول ولس ته ضروري برېښي سرته رسولي دی. لیکنې یې د ژورې علمي – تاريخي، ټولنيـزې او سیاسي منځپانګې مالامال ښکاري.
زما به اند د نثر برخه یې ډېره غوښنه، ځواکمنه، ارزښتناکه او په زړه پورې ده. په نظم برخه به یې وروسته خبرې وکړم.
| د مينې درد سره شوم داسې روږدی چې اوس بې درده راتــه خوب نه راځي |
خواريکښ
«مینه عبادت دی» د ښاغلي محمدصفر خواريکښ څلورمه شعري ټولګه ده. کور یې آباد چې د ټولګې یوه پرنټ شوې نسخه یې زما په اختیار کې راکړه، زما کار یې اسان کړ او ما هم په پوره مینه او غور ولوستله.
همدا راز له شاعر سره په ځاني خبرو په دې پوه شوم چې زموږ شاعر له کوچنيوالي له شعر سره ډېره مينه درلوده او د ښوونځي په پنځم ټولګي کې یې د ځینو معاصرو شاعرانو ځينې شعرونه حفظ کړي هم وو، تر دې بیا راته غوره نادره او په زړه پورې خبره داوه چې: خواریکښ په ۶۳ کلنۍ کې د شعر ليکلو او ویلو ته مخه کړې ده. ښايي دا خبره درنو لوستونکو ته هم په زړه پورې وي.
د «مینه عبادت دی» له نامه څرګنده ده، چې په دې ټولګه کې په زیات شمېر بزمي شعرونه ځای پر ځای شوي دي. د ځینو عرفاني اشعارو ترڅنګ شوخ شعرونه هم د غزل په قالب کې ویل شوي دي، پاتې نور يې د آزاد شعر او نظم په قالبونو کې، ۲۲ټوټې څلوريزې دي او د فرد په قالب کې هم ښکلي فردونه کښلي دي.
| ما له لمدو سکروټو اور واخیسته جام راوړه
بيا د ځوانۍ ولولو زور واخیسته جام راوړه |
«مینه عبادت دی» ددې نوې شعري ټولګې لپاره یو ښکلی، شاعرانه، عاطفي او له مانا ډک سرلیک دی. زه یې مناسب بولم، په تېره بیا چې د ټولګې ډېری غزلې او نظمونه د مینې، عاطفې، وفا، ښکلا، انساني احساساتو، بېلتون، وصال او د ژوند د معنوي اړخونو په اړه دي. خو په حقیقت کې، د خواریکښ د شعرونو د مینې مفهوم یوازې عشقي او ځاني مینه نه ده؛ بلکې د انسان، انسانیت، وطن، صداقت، وفادارۍ او د زړونو د پیوند فلسفه ده. دا مینه له ځانغوښتنې، ریا، سیاسي معاملې او مصلحتپالنې سره توپیر د لري. د شاعر دا ټاکلی بیت مې خوښ شو:
| مینه سیاست ندی، په دروغو چلېدلی نشي
دا بلهاري ده، بې بلهاره هېڅ کېـدلی نـشي |
دا بیت د ټولګې له سرلیک سره یو ښکلی فکري تړاو لري. شاعر په لومړۍ مصرع کې مینه له سیاست، دروغو او معاملې بېلوي؛ په دویمه مصرع کې یې د قربانۍ، صداقت او بېغرضۍ په مقام کې دروي. په ځانګړي ډول، د «بلهارۍ» مفهوم دلته د مینې د فلسفې اساسي ستنه جوړوي.
غواړم د سرلیک د ادبي ښکلا په باب هم څو ځانګړنې څرګندې کړم.
۱. فلسفي مفهوم لري:
کله چې وایو «مینه عبادت دی»، مینې ته یوازې د دوو انسانانو ترمنځ د عاطفي اړیکې
په سترګه نه ګورو، بلکې هغه د انسان د روح
د پاکوالي، صداقت، وفادارۍ او معنوي لوړتیا په توګه هم مطرح کوو.
۲. دلوستونکي ذهن راپاروي:
دا سرلیک لوستونکی دې پوښتنې ته رابولي چې ولې مینه عبادت دی؟ ایا مینه یوازې احساس دی، که د انسان د ژوند یوه سپېڅلې فلسفه هم ده؟
۳. شاعرانه او آهنګین دی:
درې لنډې کلمې لري، خو د فکر او احساس پراخه نړۍ پکې نغښتې ده.
دا چې ددې ټولګې شعرونه یوازې ځاني مینه نه، بلکې انساني مینه، د وطن مینه، د طبیعت مینه او د انسانانو ترمنځ خواخوږي هم رانغاړي، نو دا سرلیک لا ډېر ژور او پراخ مفهوم پیدا کوي. زما په نظر، همدا سرلیک «مینه عبادت دی» د ټولګې د روح او پیغام بشپړ استازیتوب کوي. زموږ د شاعر په شعرونو کې مينه یوازې د محبوب او معشوق تر منځ عاطفي اړیکه نه ده؛ بلکې له عشقي احساسه پیلېږي، د انسان د روح تر پاکوالي رسېږي او له هغه ځایه د انسانیت، وطنپالنې، صداقت او ټولنیز شعور تر کچې پراخېږي. راځئ د بېلګې په توګه د شعرونو څو ادبي اړخونه سره وګورو.
۱. د عشقي احساس او خیال نړۍ
په لاندې بېت کې د محبوب د لیدلو خیال د رڼا او تیارو له تضاد سره انځور شوی:
| کله په خیال کې چې اشنا ووینم
لکه تیارو کې چې رڼا ووینم |
دا یو ساده، خو اغېزناک تصویري ترکیب دی. د محبوب خیال د شاعر د روحي نړۍ تیاره روښانوي. په همدې غزل کې د لونګلړ کونړ یادونه هم په زړه پورې ده؛ ځکه عشقي احساس ناڅاپه له وطن او ټاټوبي سره پیوند مومي. دا ځانګړنه د خواریکښ د شعرونو د هویت یوه مهمه برخه جوړوي.
۲. مینه د روحي پاکوالي د سرچینې په توګه
په «نور» غزل کې يې د مینې لپاره د رڼا استعاره کارولې ده:
| نور د عشق چې مې په زړه باندې ورېږي
د کینې او هوس خیري ترې پاکېږي |
زما په اند، دا بیت دټولګې له سرلیک سره نږدې فکري تړاو لري. دلته مینه یوازې د محبوب د ښکلا ستاینه نه ده؛ بلکې د کینې، هوس او روحي ککړتیا پر وړاندې د پاکوالي ځواک دی. دا هماغه مفهوم دی چې د «مینه عبادت دی» په عنوان کې نغښتی دی.
۳. د عشقي جرئت او عاطفي تجربې بیان
په «جرأت جامونه» کې د شاعر د بیان فضا بدلېږي. دلته د وصال، مستۍ، شونډو، جامونو او پټو عاطفي هیلو انځورونه وینو. دا غزل د عشقي شاعرۍ هغه اړخ څرګندوي چې د انسان د احساساتو طبیعي خوځښت، جرئت او د وصال خوښي بیانوي. د دې غزل شتون د ټولګې د موضوعاتو رنګارنګي زیاتوي.
۴.له عشقه تر ټولنیز شعوره
د «باور» غزل زما پاملرنه ځانته واړوله. په دې غزل کې د محبوب د مینې ترڅنګ د دوستۍ، رښتینولۍ، اړخ کې د ریاکارۍ او سیاسي سوداګرۍ موضوعات په ځانګړي ډول مطرح شوي دي.
په سیاسي سوداګـرانـو باور مـه کړه!
دوی د ځان په ګټه ووځي له مسیره
دا بیت ښيي چې د شاعر فکر یوازې په عشقي احساساتو کې نه ایسارېږي؛ بلکې د ټولنې سیاسي او اخلاقي واقعیتونو ته هم متوجه دی.
زه ددې شعري ټولګې لپاره څلور فکري او عاطفي محورونه وینم:
- ځاني مینه: د محبوب او معشوق مینه، وصال، بېلتون، انتظار او د زړه غوښتنې.
- انساني مینه: د انسان درناوی، خواخوږي، صداقت، وفاداري او د زړونو پیوند.
- وطنپالنه: له وطن کلي سیمې او خپلې خاورې سره عاطفي تړاو. ۴
- فلسفي او ټولنیزه مینه: د کینې، ریا، هوس، دروغو او سیاسي معاملې پر وړاندې د رښتینې مینې دریځ.
دا څلور واړه محورونه د «مینه عبادت دی» تر سرلیک لاندې په طبیعي ډول ځایېدای شي.
د شاعر د فکري نړۍ سره د لا زیاتې اشنايي لپاره پر «ما هم مينه کوله » غزل لږه رڼا اچوم. دا غزل د شخصي مینې له یاد او حسرت پیلېږي، خو ورو ورو د یوه پخواني ټولنیز ژوند، د وطن د عزت، د کورنۍ د درناوي او د ګډو انساني ارزښتونو انځور وړاندې کوي.
زما په اند، د دې غزل تر ټولو مهمه ځانګړنه دا ده چې مینه یوازې د یوه محبوب او عاشق ترمنځ اړیکه نه ګڼي؛ بلکې د یوه داسې ژوند نښه یې بولي چې پکې د خلکو ترمنځ توپیر، ځانغوښتنه او مادي سوداګري کمه وي.
د غزل فکري او عاطفي اړخونه:
۱ ۰ د تېر ژوند یاد او د پردېسۍ درد
| ماهم مینه کړه يو وخت مې ښکلی يار و پردېس نه وم خپل مې کور او خپل مې ښار و |
دا غزل له یوه ساده، خو ژور اعتراف څخه پیلېږي. شاعر یوازې د محبوب د نشتون غم نه کوي؛ د خپل کور، ښار او وطن د هغه پخواني احساس یاد هم ورسره راژوندی کوي. دلته «پردېسي» یوازې جغرافیایي واټن نه، بلکې له لاسه تللي ژوند او عاطفي چاپېریال نوم هم دی.
۲ ۰ مینه د ګډ ژوند د ښکلا په توګه
| خپلو ښکليو ډېره مينه را کوله زما ژوند هم د هغوۍ له مينې ځار و |
په دې بیت کې د مینې دایره له یوه محبوب څخه پراخېږي. د «خپلو ښکلیو» تعبیر د کورنۍ، خپلوانو او د خپل چاپېریال د مینهناک تړاو احساس راپاروي. شاعر خپل ژوند د همدې مینې په برکت ښکلی ګڼي.
۰۳ د برابرۍ او بېریا مینې ارزښت
| د توپـيـر او ځان خوښۍ رنګونه نه وو زموږ عشق د هر رقيب د سترګو خار و |
دا بیت د غزل له ټولنیز پیغام سره مستقیم تړاو لري. شاعر د داسې عشق یاد کوي چې د توپـیر او ځانغوښتنې تر سیوري لاندې نه و. د «رقيب د سترګو خار» دودیز عاشقانه تعبیر دلته د مینې د خپلواکۍ او د هغو خلکو پر وړاندې د مقاومت مانا هم خپلوي چې د مینې او یووالي زغم نه لري.
۰۴ د ارزښتونو د سوداګرۍ پر وړاندې دریځ
| نــه چا ميـنــه خرڅولـه او نه پت خپل
نه د ځان د خرڅولو کوم بازار و |
دا بیت د غزل له مهمو ټولنیزو او انتقادي برخو څخه دی. دلته مینه او پت دواړه د انساني کرامت ارزښتونه دي، چې د سوداګرۍ وړ نه دي. د «بازار» استعاره د هغو اړیکو او معاملو پر وړاندې نیوکه ده چې انسان پکې خپل وجدان، مینه او عزت د ګټې په بدل کې پلوري.
۰۵ د وطن د عزت سمبولونه
د وطن د مور پړونی په عزت و
هم وياړلی د بابا د سر دستار و
دا بیت د وطن له مفهوم سره د مور او پلار د درناوي سمبولونه تړي. د مور پړونی او د بابا دستار یوازې جامې نه دي؛ د کورنۍ، ټولنې، عزت او تاریخي هویت نښې دي. په دې بیت کې د وطن مینه د انسان له کورني او فرهنګي احساس سره پیوند مومي.
۰۶ د غزل پای او د شاعر اعتقادي دریځ
خواريکښ ســره تل مينه د وطــــــــــــــــن وه
له دې عشق پرته له هر څه نه بېزار و
وروستی بیت د غزل د ټولو احساساتو یوه پایله وړاندې کوي. شاعر د خپل ژوند د مینې، وفادارۍ او ارزښتونو ترمنځ وطن ته ځانګړی ځای ورکوي. دا د ټولګې له عمومي فلسفې سره همغږی دی: مینه باید له انسان، کور، وطن او انساني کرامت سره تړلې وي.
غوښتل مې د ټولګې شعرونو پر غزلو ، نظمونو او ازادو شعرونو ډېر څه ولیکم خو نه غواړم ستاسو او د مینه د عبادت تر منځ نور زماني واټن زیات کړم.
شاعري او د شعر انتخاب او خوښونه دواړه د ذوق خبرې دي، څوک لفظي صنایع خوښوي او څوک معنوي، د چا رزمي او حماسي ترانې خوښې دي او د چا بیا روماني او بزمي سندرې، یو کلاسیک غزل غواړي او بل نوي او آزاد شعرونه. د شعر د هر صنف مينان د عالي ذوق خاوندان دي او هر یو یې پر خپل مقام د باور او درناوي وړ. د «مینه عبادت دی»په ټولګه کې د هر ذوق د خوښې شعرونه شتون لري.
دا هم یوه منل شوې اصطلاح ده چې وايي: د ټولو شاعرانو په ټولګو او دېوانونو کې د (اعلی، اوسط او ادنی) پوړۍ شعرونه موندل کېـږي نو ستاسې مخ ته پرته ټولګه هم همداسې درسره واخلئ.
هسې خو په دې ټولګه کې ډېر نور ښکلي اشعار شته خو زما له نظره لاندې غزلونه او ازاد نظمونه یې ډېر ښکلي او په بیا، بيا لوستلو ارزي:
- سترګې د عشق له نوره ډکې ښې دي …
- د جانان کلي کې اغیار نه پرېږدم …
- خوب کې راځي خو په ويښتوب نه راځي …
- زنه مې ګردۍ خوښه …
- د بندېز تر سرلیک لاندې غزل.
- د مينې جنازه آزاد نظم.
- او په ترخو شپو کې انتظار د یو خواږه وباسم.
زموږ د شاعر په کلام کې ځينې محلي ویي راغلي دي، ښه خبره خو داده چې د هغو معادل یې ځای پر ځای په لمن کې ورسره لیکلي او توضیح کړي دي. خو ځیني لغات په معیاري او محلي دواړو برخو کې په یوه بڼه او مانا لیکل کېږي. یوازې په تلفظ او ادا کې سره لږ توپیر لري د ساري په ډول(سَرَه) او (سره) د کونړ ولایت د مرکز اسدآباد اړوندو سیمو کې (سره) د (س) او (ر) په سکون لنډه تلفظ کېږي او (سَرَه) په معیاري ډول د (س) او (ر) د دوو زورونو په تحرک اوږده تلفظ او ادا کېږي. او همدا لهجوي توپیر ستونزه ایجادوي چې قریب د يو سېلاب قدرې کم و زیات پکې راځي او ان د شعر په وزن، ټال او اهنګ منفي اغېز ښندي چې دا ستونزه ځای څای تر سترګو کېده، خو په دې ټولګه کې بيخي کمه راپېښه شوې وه چې د شاعر پام ورواوښت او بیخي له منځه تللې ده.
د شاعر (سور څڅوبی) ټولګه او ځينې نور خواره واره اشعار ما لوستي دي او دې پایلې ته رسېدلی یم چې: د خواريکښ شاعري په ټوله کې د ژوند، فکر، خیال، مینې ښکلا، عاطفې او سړیتوب سنګينه او رنګینه تابلو او یوه رڼه او بې غباره هنداره ده. خپل قلم او کلام یې د خپل هېواد، خلکو، ژبې او د فرهنګ خدمت ته وقف کړی دی یوه شېبه یې خپل وطن او ولس نه دی هېر کړی او په هر کلام کې یې مستقیماً یا تلويحاً نوم او یاد تازه شوی دی. د شعر منځپانګه یې د هېواد پرمختګ، آزادۍ او سولې د تامین په پار د يو هوډمن لیکوال په حیث قلم چلولی او پوره شهرت ته هم رسېدلی دی. مګر حساس ذهن او روڼ ضمیر یې دې ته مجبور کړی دی چې ناهیلی نه شي او افغاني اصیل فرهنګ ته د چوپړ په پار پردېسۍ او پاخه عمر(۶۳) کلنۍ کې د شعر مقدس حريم ته ځان ورسوي د نوموړي دا اقدام د هېواد، ولس پښتو ژبې او ادب سره د هغه د بې کچې مینې عملي زباد دی. زه نور درنه رخصتېـږم او تاسې درانه لوستونکي د ټولګې لوستلو ته رابولم. خدای پامان!
د خواریکښ صاحب د لا بريو او بریاوو په هیله.
په ټوله مينه
محمدصدیق ننګ
دنمارک د سپتمبر ۲۴مه ۲۰۲۶ز کال
