در روزگاری که فناوریهای نوین، مرزهای جغرافیایی را درنوردیده و دسترسی به اطلاعات را دگرگون کردهاند، بازپخش دیجیتال آثار مرجع، نهتنها یک گام تکنولوژیک، بلکه رسالتی فرهنگی برای حفظ هویت ملی است. کتاب «سیر ژورنالیزم در افغانستان» اثر استاد فقید، محمدکاظم آهنگ، یکی از این گنجینه های بیبدیل است. بازپخش دیجیتال این اثر، امکان دسترسی آسان، همگانی و فرامرزی را برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقه مندان به تاریخ تفکر و مطبوعات افغانستان فراهم میسازد و این میراث کاغذی را از خطر فراموشی و نابودی مصون میدارد.
این اثر ماندگار، از جمله نخستین و معتبرترین کتابها دربارۀ تاریخ فراز و فرود مطبوعات افغانستان است که روایت خود را از نشر جریدۀ سترگ «شمسالنهار» (۱۸۷۳ م / ۱۲۵۲ خ) آغاز میکند. به بیانی دیگر، این کتاب صرفاً تاریخنگاری چند نشریه نیست؛ بلکه بیانگر تحولات فکری، اجتماعی و سیاسی پسزمینۀ جامعه است که در لابلای صفحات جریدهها و روزنامهها به ثبت رسیدهاند.
تاریخ معاصر افغانستان، مجموعهای پرپیچوخم از تقابل سنت و مدرنیته و تلاشهای خستگیناپذیر روشنفکران پیشگام برای ایجاد نظامی مبتنی بر حاکمیت قانون، عدالت اجتماعی و آگاهی همگانی است. این اثر نشان میدهد که افغانستان چگونه از پس دهه ها انزوا، به دنیای جدید نگریست و چگونه روزنامهنگاران با مرکب و کاغذ به جنگ جهل رفتند. مؤثرترین وسیلۀ روشنفکران آن دوران برای پیشبرد این مرام، «مطبوعات» بود؛ وسیله یی که گاهی با صدای رسا و صریح و گاهی هم لرزان و در لفافه، خواستهای برحق مردم را بازتاب میداد.
کتاب سیر ژورنالیزم در افغانستان، تلاشی است جامع و روشمند برای ثبت این میراث کاغذی؛ میراثی که از اولین تکانه های نواندیشی در عصر امیر شیرعلیخان آغاز شده و تا دوره های متأخر ادامه مییابد.
با تأمل در این اثر ارزشمند، درمییابیم که مطبوعات افغانستان در طول تاریخ با دو چالش عمده روبرو بودهاند:
محدودیت شمار و تیراژ: برای دهه ها از یک سو شمار نشریههای چاپی انگشتشمار بود و از سوی دیگر، به دلیل پایین بودن سطح سواد در کشور، تیراژ چاپ آنها در مقایسه با کشورهای منطقه بسیار محدود بود.
آسیبپذیری در برابر حوادث: تاریخ متلاطم و بحرانهای سیاسی بیش از دو سدهی اخیر سبب شده که بسیاری از نشرات چاپی کشور عمر کوتاهی داشته باشند و تنها شمار اندکی از نسخه های آنها از گزند حوادث زمانه در امان بماند. همین مسئله، اهمیت بازپخش دیجیتال کتاب استاد آهنگ را دوچندان میکند؛ چرا که این کتاب خود حاوی اطلاعاتِ نسخههای نایابی است که اکنون در دسترس نیستند.
این کتاب با بررسی نخستین جوانه های صنعت چاپ در افغانستان آغاز میشود و گام به گام با تحولات سیاسی کشور پیش میرود. خواننده در این مرور تاریخی، با چالشهای جانکاه سانسور، محدودیتهای فنی چاپ و تکثیر، مبارزات آزادیخواهانه نویسندگان و نقش بیبدیل مطبوعات در بیداری ملی آشنا میشود. نویسنده با زبانی فاخر، سنجیده و هدفمند، نشان میدهد که ژورنالیزم در افغانستان همواره پلی استوار میان تودهی مردم و نخبگان فکری بوده است.
نویسنده در این اثر به بررسی های سطحی بسنده نکرده، بلکه به غنای پژوهش افزوده است:
- معرفی کارگزاران: معرفی دقیق مدیران مسئول، نویسندگان و جریانهای فکری پشت هر نشریه.
- تحلیل فرم و محتوا: تبیین شکل و شمایل، سبک نگارش، نوع قلمزنی و میزان تأثیرگذاری هر نشریه بر جامعه.
- استناد به منابع دست اول: اتکا به اسناد متقن و دستاول تاریخی.
این مشخصات بارز، کتاب را به مرجعی معتبر و فرادستی برای دانشجویان رشتۀ
ژورنالیزم، پژوهشگران تاریخ معاصر و همه رهروان مسیر دانایی بدل ساخته است.
بازپخش دیجیتال کتاب «سیر ژورنالیزم در افغانستان»، ادای دینی است به تاریخ روشنفکری و مطبوعات کشور. در واقع، تبدیل این اثر به نسخهی دیجیتال و ارائهی آن در پلتفرمهای آنلاین، به معنای بخشیدن حیاتی نو به کلماتی است که برای آزادی و آگاهی نگاشته شدهاند. این اقدام، پل ارتباطی مستحکمی میان نسل گذشته و نسل دیجیتال امروز برقرار میسازد تا جویندگان دانش در هر کجای جهان، به ریشههای اصیل روزنامهنگاری وطن دسترسی داشته باشند.
با درنظرداشت نکات بالا، انتشارات راه پرچم این کتاب سودمند تاریخ ژورنالیزم افغانستان را بعد از (55)سال به شکل دیجیتال در اختیار علاقمندان قرار میدهد و در ادامۀ این سلسله، در آینده اثری دگری از همین نویسنده و تکمیل کنندۀ این اثر«مطبوعات افغانستان در دهه اول استقلال» را نیز همگانی میسازد.
قاسم آسمایی
می 2026
