اسناد محرمانه درباره افغانستان برگرداننده : رفیق فاروق فردا

در این نوشته میان دو مفهوم کاملاً متفاوت، یعنی «کمک نظامی شوروی» و «اعزام و ورود قطعات ارتش شوروی به افغانستان» ابهامی صورت گرفته و از آن نتیجه‌ای درباره موضع ببرک کارمل گرفته شده است که با مجموعه اسناد موجود سازگاری ندارد.

در کتاب «ویروس A؛ چگونه به بیماری هجوم به افغانستان مبتلا شدیم» اثر ولادیمیر سنیگیریوف و والری سامونین، ترجمه غوث جانباز، صفحات ۳۰۱–۳۰۲، گفت‌وگوی ببرک کارمل با ولادیمیر کریوچکوف، رئیس استخبارات خارجی کاگ‌ب شوروی، بازتاب یافته است. در این گفت‌وگو، هنگامی که کریوچکوف احتمال اعزام قوای محدود شوروی به افغانستان را مطرح می‌کند، کارمل با این طرح مخالفت کرده و تأکید می‌کند که نیروهای داخلی قادر به سرنگونی امین هستند.

کارمل نگرانی خود را نیز صریحاً مطرح می‌کند: اگر همزمان با ورود تانک‌های شوروی به افغانستان، او در رأس قدرت قرار گیرد، مردم افغانستان درباره او چه خواهند اندیشید؟ نویسندگان «ویروس A» توضیح می‌دهند که کارمل به‌خوبی از پیامد چنین اقدامی برای اعتبار سیاسی خود در میان مردم افغانستان آگاه بود.

این روایت را نمی‌توان با یک عبارت کلی مانند «امید به کمک نظامی شوروی» نادیده گرفت.

حتی اسناد محرمانه خود کاگ‌ب که امروز منتشر شده‌اند، نیازمند خوانش دقیق‌اند. در یادداشت محرمانه یوری آندروپوف به برژنف در اوایل دسامبر ۱۹۷۹ آمده است که ببرک کارمل و اسدالله سروری طرحی برای مقابله با امین داشتند و مسئله دریافت کمک شوروی را، «در صورت ضرورت، از جمله کمک نظامی»، مطرح کرده بودند. اما در همان سند هیچ‌جا گفته نشده است که کارمل خواهان ورود گسترده ارتش شوروی و اشغال نظامی افغانستان بوده است. آندروپوف حتی از دو گردان شوروی که از قبل در کابل حضور داشتند برای کمک احتمالی به عملیات سخن می‌گوید.

پس «کمک نظامی در صورت ضرورت» را نمی‌توان بدون سند به «درخواست ورود ارتش شوروی به افغانستان» تبدیل کرد.

از همه مهم‌تر، تصمیم ورود گسترده نیروهای شوروی تصمیمی بود که رهبری اتحاد شوروی در حلقه بسته خود اتخاذ کرد. سند محرمانه ۱۲ دسامبر ۱۹۷۹ دفتر سیاسی حزب کمونیست شوروی موجود است و تصمیم مربوط به افغانستان را به آندروپوف، اوستینوف و گرومیکو برای اجرا می‌سپارد.

بنابراین اگر قرار است تاریخ را بر اساس اسناد بخوانیم، باید میان این سه موضوع تفکیک کنیم:

۱. کمک سیاسی و نظامی شوروی به مخالفان امین؛

۲. استفاده احتمالی از نیروهای محدود موجود شوروی در عملیات برکناری امین؛

۳. ورود گسترده ارتش شوروی به افغانستان.

این سه، یک چیز نیستند.

در کتاب الکساندر لیاخوفسکی نیز عبارت روسی «советскую военную помощь» به معنای «کمک نظامی شوروی» آمده است. لیاخوفسکی در آن جمله نمی‌نویسد که «ببرک کارمل درخواست ورود نیروهای شوروی را کرد»، بلکه به‌صورت جمعی درباره «مهاجران» حزبی سخن می‌گوید که امید خود را به کمک نظامی شوروی بسته بودند.

بنابراین تبدیل این عبارت کلی به این ادعا که «ببرک کارمل خواهان اعزام ارتش شوروی به افغانستان بود»، نتیجه‌ای است که خود عبارت لیاخوفسکی آن را ثابت نمی‌کند.

برعکس، روایت مستند «ویروس A» نشان می‌دهد که کارمل در گفت‌وگو با کریوچکوف نسبت به ورود قطعات شوروی مخالفت و نگرانی جدی نشان داده بود.

می‌توان درباره عملکرد بعدی ببرک کارمل، مناسبات او با اتحاد شوروی و حتی تغییر احتمالی مواضع او بحث و نقد کرد؛ اما تاریخ را باید با تفکیک زمان، مفهوم و سند نوشت، نه اینکه «کمک نظامی» را مترادف «درخواست ورود ارتش شوروی» قرار داد.

اگر سندی وجود دارد که ببرک کارمل شخصاً و صریحاً پیش از تصمیم رهبری شوروی، خواستار ورود گسترده ارتش شوروی به افغانستان شده است، همان سند، با تاریخ و مأخذ آن، ارائه شود.

در غیر آن، اسناد موجود اجازه نمی‌دهند چنین ادعایی به نام یک حقیقت تاریخی مطرح گردد.

منابع:

ولادیمیر سنیگیریوف و والری سامونین، ویروس A؛ چگونه به بیماری هجوم به افغانستان مبتلا شدیم، ترجمه غوث جانباز، صص. ۳۰۱–۳۰۲؛

یادداشت محرمانه یوری آندروپوف به لئونید برژنف، اوایل دسامبر ۱۹۷۹؛

اسناد دفتر سیاسی کمیته مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی، دسامبر ۱۹۷۹؛

الکساندر لیاخوفسکی، Трагедия и доблесть Афгана.

قسمت ۱۷
اسناد محرمانه در بارهء افغانستان
ترجمهء ف.فردا
بیروی سیاسی کمیتهٔ مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی، بر اثر پیشنهاد ی. و. آندرو پوف ، د. ف. اوستینوف و ا. ا. گرومیکو در تاریخ ۱۲ دسمبر جلسه کرد. در آن جلسه، مبنی بر وارد کردن نیروهای شوروی در افغانستان با اتفاق آراء تصمیم نهائی اتخاذ گردید ؛ هرچند به منظور نگهداشت سریت، از آن با عنوان «اقدامات» یاد می‌شد.
سند به‌ ویژه مهم
کاملاً سری — دوسیهٔ ویژه
ریاست جلسه را رفیق ل. ای. برژنف بر عهده داشت.
حاضران:
م. ا. سوسلوف،
و. و. گریشین
ا. پ. کیریلینکو،
ا. ی. پِلشه،
د. ف. اوستینوف،
ک. و. چرنینکو،
ی. و. آندروپوف،
ا. ا. گرومیکو،
ن. ا. تیخونوف،
ب. ن. پونوماریوف.
فیصلهٔ کمیتهٔ مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی شمارهٔ ۱۷۶/۱۱۲۵ مورخ ۱۲ دسامبر

در مورد وضعیت در «الف»
( از حرف А در روسی، که در دری به الف ترجمه شده است، منظور افغانستان است. مترجم.)
۱. ملاحظات و اقداماتی را که رفقا
ی. و. آندروپوف،
د. ف. اوستینوف
و ا. ا. گرومیکو ارائه کرده‌اند، تأیید است.
به آنان اجازه داده می شود که در جریان اجرای این اقدامات، اصلاحاتی را که ماهیت اصولی را تعییر ندهد، وارد کنند.
مسایلی که نیاز به تصمیم‌ گیری کمیتهٔ مرکزی دارند، به‌موقع به بیروی سیاسی ارائه شوند. اجرای همهء این اقدامات بر عهدهٔ رفقا
ی. و. آندروپوف،
د. ف. اوستینوف
و ا. ا. گرومیکو گذاشته می شود.
۲. به رفقا ی. و. آندروپوف، د. ف. اوستینوف و ا. ا. گرومیکو وظیفه محول می گردد تا از روند اجرای اقدامات تعیین‌ شده ،بیروی سیاسی کمیتهٔ مرکزی راآگاه کنند.
منشی کمیتهٔ مرکزی
ل. برژنف
شمارهٔ ۹۹۷ ( برگ ۱).
پروتوکول این جلسه به قلم ک.و. چرنیکو نوشته شد و تا مدت طولانی در دوسیه ویژهٔ کمیتهٔ مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی، قرار داشت.
پروتوکول مذکور کاملاً سری بود، حتی به هیچ‌یک از مقامات بلندپایهٔ رهبری کشور نشان داده نمی‌شد و در صندوقی ویژه نگهداری می‌ گردید.
۲۳دسامبر ۱۹۷۹، سفیر شوروی به ح. امین اطلاع داد که رهبری شوروی به‌طور کامل تصمیم گرفته است به درخواست‌های او به منظور اعزام نیرو به افغانستان پاسخ مثبت دهد و در ۲۵ دسامبر ۱۹۷۹ آماده است ورود نیروهای شوروی به افغانستان را آغاز کند. ح. امین از این تصمیم ابراز سپاس گزاری کرد و به لوی درستیزتوب دستور داد که از هر جهت در اجرای آن همکاری کند.
۲۷ دسامبر، در جلسهٔ بیروی سیاسی کمیتهٔ مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی، اقدامات مربوط به تأمین تبلیغاتیِ ورود نیروهای شوروی به افغانستان و انتقال قدرت به ب. کارمل مورد بررسی قرار گرفت.
سند
در کمیتهٔ مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی
(بخش عمومی. سکتور اول. باید در مدت ۳ روز مسترد گردد)
کارگران همهٔ کشورها، متحد شوید!
حزب کمونیست اتحاد شوروی
کمیتهٔ مرکزی
کاملاً سری
دوسیهٔ ویژه
خصوصی
شمارهٔ پ/۱۷۷/۱۵۱
به رفقا: برژنف، آندروپوف، گریشین، گرومیکو، کیریلینکو، کوسیگین، کونایف، پِلشه، رومانوف، سوسلوف، تیخونوف، اوستینوف، چرنینکو، شچربیتسکی، علی‌یف، گورباچوف، دمیچف، کوزنتسوف، ماشروف، پونوماریوف، رشیدوف، سولومنتسف، شواردنادزه، دولگیخ، زیمیانین، کاپیتونوف، روساکوف.
گزیده‌ای از پروتوکول شمارهٔ ۱۷۷ جلسهٔ بیروی سیاسی کمیتهٔ مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی مورخ ۲۷ دسامبر ۱۹۷۹
دربارهٔ اقدامات ما در ارتباط با دگرگونی های اوضاع در حول و حوش افغانستان.
برنامه ارسال رهنمودها به سفیران شوروی در برلین، وارسا، بوداپست، پراگ، صوفیه، هاوانا، اولان‌باتور و هانوی را تأیید است (ضمیمهٔ شمارهٔ ۱).
برنامه رهنمودها به تمام سفیران شوروی در ارتباط با تحولات اوضاع افغانستان تأیید است (ضمیمهٔ شمارهٔ ۲).
برنامهء رهنمودها به نمایندهٔ شوروی در نیویارک تایید است. (ضمیمهٔ شمارهٔ ۳).
برنامهٔ اطلاعیهٔ تاس تأیید است. (ضمیمهٔ شمارهٔ ۴).
تلگرام تبریکی به رفیق ببرک کارمل رئیس شورای انقلابی، منشی عمومی کمیتهٔ مرکزی حزب دموکراتیک خلق افغانستان و صدراعظم جمهوری دموکراتیک افغانستان، تأیید است. (ضمیمهٔ شمارهٔ ۵).
پیشنهادها دربارهٔ تأمین تبلیغاتیِ اقدام ما در مورد افغانستان تائید است (ضمیمهٔ شمارهٔ ۶).
متن نامهٔ کمیتهٔ مرکزی به سازمان‌های حزبی حزب کمونیست اتحاد شوروی تأیید است. (ضمیمهٔ شمارهٔ ۷).
متن نامهٔ کمیتهٔ مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی به احزاب کمونیست و کارگری کشورهای غیرسو سیا لیستی تأیید است. (ضمیمهٔ شمارهٔ ۸).
منشی کمیتهٔ مرکزی
ل. برژنف
از میان تمامی فهرست ضمایم، بیشترین توجه شایسته به ضمیمه‌ یی است که نحوهٔ بازتاب این اقدام در مطبوعات و سایر وسایل اطلاعات جمعی را تنظیم می‌کرد (ضمیمهٔ شمارهٔ ۶، در ادامه، صفحهٔ ۲۷ را ببینید).
دقیقاً بر اساس مفاد همین ضمیمه بود که حقیقت دربارهٔ «جنگ افغانستان» به مدت طولانی از مردم شوروی پنهان نگه داشته شد. پردهٔ سری بودن که اقدامات اتحاد شوروی در افغانستان را همراهی می‌کرد، در میان بسیاری، موجب بدگمانی می‌شد و آسیب قابل‌توجهی به اعتبار بین‌المللی اتحاد شوروی وارد می‌کرد.

سند
در پیوند به بند ۱۵۱ پروتوکول شمارهٔ ۱۷۷
کاملاً سری — دوسیهٔ ویژه
ضمیمهٔ شمارهٔ ۶
دربارهٔ تأمین تبلیغاتیِ اقدام ما در مورد افغانستان
در بازتاب دادنِ اقدام کمکی‌یی که اتحاد شوروی به درخواست رهبری جمهوری دموکراتیک افغانستان در برابر تجاوز خارجی انجام داده است، در کار تبلیغاتی ما ـ در مطبوعات، تلویزیون و رادیو ، از موارد زیر پیروی شود.
در تمام کار تبلیغاتی، از مفاد مندرج در مراجعهٔ رهبری افغانستان به اتحاد شوروی با درخواست کمک نظامی و از اطلاعیهٔ تاس در این مورد، پیروی شود.
به‌عنوان تز اصلی، باید برجسته گردد که اعزام قطعات محدود نظامی شوروی به افغانستان، بر ثر درخواست رهبری افغانستان صورت بسته است، و یک هدف دارد ، کمک و مساعدت به مردم و حکومت افغانستان در مبارزه بر ضد تجاوز خارجی. این اقدام شوروی هیچ هدف دیگری را دنبال نمی‌کند.
تأکید شود که در نتیجهٔ اعمال تجاوز خارجی و مداخلهٔ فزایندهٔ بیرونی در امور داخلی افغا نستان، خطری برای دستاوردهای انقلاب ثور و برای حاکمیت و استقلال افغانستان جدید به وجود آمده است.
در چنین شرایطی، اتحاد شوروی، که رهبری جمهوری دموکراتیک افغانستان طی دو سال گذشته بارها با درخوا ست کمک به منظور دفع تجاوز به آن مراجعه کرده بود، از این رو شوروی به این درخوا ست پاسخ مثبت داد و، از جمله، با روح و متن قرارداد شوروی ـ افغانستان دربارهٔ دوستی، حسن همجواری و همکاری، دست یافت.
درخواست حکومت افغانستان و برآورده ساختن آن از سوی اتحاد شوروی ــ صرفاً موضوع دو دولت مستقل ــ اتحاد شوروی و جمهوری دموکراتیک افغانستان است که خودشان روابط متقابل خویش را تنظیم می‌ کنند. این دو کشور ، طوری که در مادهٔ ۵۱ منشور سازمان ملل متحد پیش‌بینی شده است، مانند هر دولت عضو سازمان ملل متحد، از حق دفاع از خود به‌صورت انفرادی یا جمعی برخوردارند .
در هنگام بازتاب دیگرگونی در رهبری افغانستان، تأکید شود که این امر داخلی مردم افغانستان است؛ از اظهارات منتشر شده از سوی شورای انقلابی افغانستان و از سخنرانی‌های ببرک کارمل رئیس شورای انقلابی افغانستان، پیروی شود. در برابر هرگونه شایعه‌پراکنی احتمالی دربارهٔ مداخلهٔ گویا شوروی در امور داخلی افغانستان، پاسخ قاطع و مستدل داده شود. تأکید گردد که اتحاد شوروی با تغییرات در رهبری افغانستان هیچ رابطه نداشت و ندارد. وظیفهٔ اتحاد شوروی در ارتباط با رویدادهای افغانستان و پیرامون آن، به ارائهٔ کمک و مساعدت در نگهداشت حاکمیت و استقلال افغانستانِ دوست در برابر تجاوز خارجی محدود می‌شود. به محض آن‌که این تجاوز متوقف گردد، تهدید علیه حاکمیت و استقلال دولت افغا نستان از میان خواهد رفت و قطعات نظامی شوروی بی‌درنگ و به‌طور کامل از خاک افغانستان خارج خواهند شد.
سند
کاملاً سری
دوسیهٔ ویژه شمارهٔ پ ۱۷۷/۲۲۰
به رفقا برژنف، کاسیگین، آندروپوف، گرومیکو، سوسلوف، اوستینوف، پونوماریوف و زامیایتین.
گزیده‌ای از صورت‌جلسهٔ شمارهٔ ۱۷۷ نشست بیروی سیاسی کمیتهٔ مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی مورخ ۲۹ دسمبر
دربارهٔ پاسخ به پیام رئیس‌جمهور کارتر از طریق خط ارتباط مستقیم، در مورد افغانستان.
برنامهء پاسخ رفیق ل. ای. برژنف در مورد این مسئله (ضمیمه است) تأیید است. پاسخ از طریق خط ارتباط مستقیم مسکو ـ واشنگتن منتقل گردد.
منشی کمیتهٔ مرکزی، ل. برژنف
سند
در پیوند به بند ۲۲۰ صورت‌جلسه شماره ۱۷۷
کاملاً سری
جناب آقای رئیس‌جمهور محترم!
در پاسخ به پیام مورخ ۲۹ دسامبر شما، لازم می‌دانم موارد زیر را اطلاع دهم. با ارزیابی شما از آنچه اکنون در جمهوری دموکراتیک افغانستان جریان دارد، به هیچ وجه نمی توان موافق بود. ما پیش تر از طریق سفیر شما در مسکو، توضیحاتی را درباره آنچه واقعاً در آنجا می‌گذرد، و نیز درباره دلایلی که ما را بر آن واداشت تا به در خواست دولت افغا نستان مبنی بر اعزام قطعات محدود نظامی شوروی پاسخ مثبت دهیم، به گونهء سری در اختیار طرف آمریکا یی و شخص شما قرار داده‌ایم.
دولت افغانستان طی تقریباً دو سال، بارها و به‌دفعات با چنین درخوا ستی به ما مراجعه کرده است. ضمناً، یکی از چنین درخواست‌هایی در تاریخ ۲۶ دسامبر سال جاری به ما ارسال شد. این را ما، اتحاد جماهیر شوروی، می‌دانیم و به همان انازاه طرف افغانی نیز، که چنین درخواست‌ هایی را به ما ارسال کرده است، از آن آگاه است.
می‌خواهم بار دیگر تأکید کنم که اعزام قطعات محدود شوروی به افغا نستان تنها یک هدف دارد ـ ارائه کمک و مساعدت در دفع اعمال تجاوز خارجی که مدت طولانی است ادامه دارد و اکنون ابعاد گسترده‌ تری به خود گرفته است.
ادعایی مبنی بر اینکه گویا اتحاد شوروی اقداماتی برای سرنگونی دولت افغانستان انجام داده است و در پیام شما مطرح شده است کاملاً غیرقابل‌قبول و مغایر با واقعیت است . باید با صراحت کامل تأکید کنم که تغییرات در رهبری افغانستان بوسیلهء خود افغان‌ها و فقط بوسیلهء آنان صورت گرفته است. در این مورد از دولت افغانستان سؤال کنید.
آنچه در پیام شما درباره سرنوشت خانواده‌های رهبران پیشین افغا نستان گفته شده نیز با واقعیت مطابقت ندارد. اطلاعاتی که در اختیار ما قرار دارد، اطلاعاتی را که شما دریافت کرده‌اید، رد می‌کند.
همچنین باید به‌روشنی به شما اعلام کنم که قطعات نظامی شوروی هیچ‌گونه اقدام نظامی علیه طرف افغانی انجام نداده‌اند و ما، البته، قصد نداریم چنین اقداماتی را انجام دهیم.
شما در پیام خود به ما ایراد می‌گیرید که پیش از اعزام قطعات نظامی خود به افغانستان، در مورد مسائل افغانستان با دولت ایالات متحده مشورت نکرده‌ایم. اما اجازه دهید از شما بپرسم ــ آیا شما پیش از آن‌که به تمرکز گسترده نیروهای دریایی خود در آب‌های مجاور ایران و در منطقه خلیج فارس و نیز در بسیاری موارد دیگر اقدام کنید، با ما مشورت کردید؟؛ مواردی که دست‌کم می‌بایست ما را در جریان آن قرار می‌ دادید؟
با توجه به محتوا و روح پیام شما، لازم می‌دانم بار دیگر توضیح دهم که درخواست دولت افغا نستان و برآورده ساختن این درخواست از سوی اتحاد شوروی ــ صرفاً امر مربوط به اتحاد شوروی و افغانستان است؛ دو کشوری که خود، بر اساس توافق متقابل، روابط میان خویش را تنظیم می‌کنند و، البته، نمی‌توانند اجازه هیچ‌گونه مداخله‌ای از خارج در این روابط را بدهند.
آنان، مانند هر دولت عضو سازمان ملل متحد، حق دفاع از خود را نه‌تنها به‌صورت انفرادی، بلکه به‌صورت جمعی نیز دارند؛ امری که در ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد پیش‌بینی شده است؛ منشوری که اتحاد شوروی و ایالات متحده خود در تدوین آن نقش داشتند. و این امر به تأیید همه دولت‌های عضو سازمان ملل متحد رسیده است.
بدیهی است که هیچ مبنایی برای ادعای شما مبنی بر اینکه اقدامات ما در افغانستان تهدیدی برای صلح است، وجود ندارد.
با توجه به همه این مطالب ، لحن نامتناسب و تند در برخی از عبارات پیام شما به‌وضوح به چشم می‌خورد.
این برای چیست؟ آیا بهتر نبود اوضاع را با آرامش بیشتری ارزیابی می‌کردید، با در نظر گرفتن عالی‌ترین منافع صلح و، نه در آخرین درجه، مناسبات میان دو کشور ما؟
در مورد «پیشنهاد» شما، ما قبلاً به شما اطلاع داده‌ایم و در اینجا بار دیگر تکرار می‌کنم که به محض آن‌که دلایل و عواملی که موجب درخواست افغانستان از اتحاد شوروی شده است از میان برود، ما قصد داریم قطعات نظامی شوروی را به‌طور کامل از خاک افغانستان خارج کنیم.
اما پیشنهاد ما به شما این است: طرف آمریکایی می‌توانست سهم خود را در متوقف ساختن تهاجمات مسلحانه از خارج به خاک افغانستان ایفا کند.
من معتقد نیستم که تلاش برای ایجاد روابط باثبات‌تر و ثمربخش‌تر میان اتحاد شوروی و ایالات متحده بتواند بیهوده باشد، البته اگر خود طرف آمریکایی چنین چیزی را نخواهد. ما چنین چیزی را نمی‌ خواهیم. فکر می‌کنم این امر به نفع خود ایالات متحده آمریکا نیز نخواهد بود.
به باور ما، چگونگی شکل‌گیری روابط میان اتحاد شوروی و ایالات متحده، امری متقابل است. ما بر این باوریم که این روابط نباید تحت تأثیر عوامل یا رویداد های جانبی دچار نوسان شوند.
با وجود اختلاف‌نظرها در شماری از مسائل سیاست جهانی و اروپایی، که همه ما به‌ روشنی از آن آگاهیم، اتحاد شوروی طرفدار آن است که امور در چار چوب همان توافق‌ها و اسنادی پیش برده شود که کشورهای ما در راستای صلح، همکاری برابر و امنیت بین‌المللی به تصویب رسانده‌اند.
ل. برژنف
۲۹ دسامبر ۱۹۷۹