«سرگذشت من» نویسنده: سید شمس؜ الدین مجروح مهتمم: سید فضل؜ اکبر چاپ اول: ۱۳۹۱

حالا بیائید از خود و فامیل خود بدرآئیم و شما را با خود به اوایل قرن ۱۳ قمری به محیطی ببرم که من در آن جا؜ ؜؜؜؜می ؜زیستم. منطقه که مسکن ما بود یک اجتماع قبیلوی و عشیره؜ ئی بود که از لحاظ مطالعه اجتماعیات باستانی و بسیط نمونه بسیار زنده بشمار می؜ رفت، اداره حکومت مرکزی بسیار قوی و نافذ نبود ؜؜آنها مالیات و تکس ؜؜؜؜؜؜؜؜؜های بسیار محدودی به حکومت؜؜؜؜؜ می؜؜؜پرداختند، خدمات اجباری حکومت را انجام؜؜؜ می؜؜دادند که؜؜؜؜؜؜ آنرا بیگار؜؜؜ می؜؜گفتند، اما از ادارهٔ عصری و برقراری نظم و قانون دولت برخوردار نبودند. زمین و جنگل مال مشترک مردم بود و هر بیست سال بعد زمین؜؜؜؜؜؜؜؜؜ ها از سر تقسیم و قرعه بندی؜؜؜ می؜؜شد. برای مردان هر فامیل مقدار زمین تخصیص؜؜؜ می ؜یافت، این واحد قیاس مقدار به تخم ریز که تقریباً ثلث یک جریب بود، تثبیت شده بود.
در هر دورۀ بیست سال موالید نو در فامیل بخش خود را؜؜؜ می؜؜ گرفتند و بخش اموات از بین؜؜؜ می؜؜رفت. یعنی اگر در فامیل عشیره قلت نفوس رخ داده بود، سهم آن کمتر؜؜؜؜؜ می؜؜؜شد و اگر کثرت نفوس؜؜؜ می؜؜ داشت، بخش او بیشتر؜؜؜ می؜؜ گشت. جنگل و چرا گاه مال مشترک قبیله بود. حدود و ساحه ملکیت هر عشیره با تمام دقت معلوم بود که از آن کس دیگر استفاده کرده ؜؜؜؜؜؜نمی؜ توانست. ایــن اشتراک و تقسیم زمین را وقتی پدر من در آن منطقه متمكن شد لغو کرد و مردم را قناعت داد که ازین شیوه منصرف گردند. اما در بعضی مناطق دیگر مثلاً در علاقه باجور و قبیله مومند تا پنجا سال دیگر هم معمول بود.
سرکرد؜؜گان و ملکان قبیله از طرف مردم انتخاب؜؜؜؜؜ می؜؜؜شدند و ؜؜آنها در امور ادارۀ قبیله و منازعات مردم بصورت جرگه و شوری مداخله و اعمال نفود ؜می؜ کردند. قدرت و حیثیت هر کس مربوط به کثرت نفوس مردانه مردم بود. هر کس مردان جنگی و مردان کار بیشتر داشت، او نفوذ و قدرت بیشتر داشت. دارائی و جایداد عامل قدرت نی بلکه عامل درد سر بشمار؜؜؜ می؜؜رفت. زیرا برای حفظ و پهره داری از آن به قوت مردان جنگی و مردان کار ضرورت بود. اگر کسی آنرا ؜؜؜؜؜؜نمی ؜داشت به مشکل؜؜؜ می؜؜توانست مایملک خود را حفظ کند.
کار و بار زراعت و جنگل؜داری حتی آبادی منزل به صورت دسته جمعی از طرف قبیله اجرا؜؜؜ می؜؜شد. گویا یک سیستم کوپراتیفی بسیط و بدوی در کار بود که هنگام درو و کوفتن خرمن، مردم بالنوبه با یکدیگر معاونت؜؜؜ می؜؜ کردند و خود و حیوانات خود را برای افراد قبیله بکار؜؜؜؜؜ می؜؜؜انداختند.
آبادانی مسکن و خانه را هم تقریباً بیشتر از پنجاه فیصد مردم قریه برای؜ صاحب خانه انجام؜؜؜ می؜؜دادند. ؜صاحب خرمن و خانه در وقت کار نان و آب مردان کار را تهیه؜؜؜ می؜؜کرد و این سیستم را اشر؜؜؜ می؜؜گفتند. این کولکتویزم و یا کار دسته جمعی بود که در هر پدیده حیات ؜؜آنها تبارز؜؜؜ می؜؜کرد.
قتل در یک فامیل اگر رخ؜؜؜ می؜؜داد انتقام گرفتن آن مربوط به تمام فامیل و حتی عشیره آن بود و طرف مقابل هم تمام فامیل و عشیره قاتل را مسؤل عمل؜؜؜؜؜ می؜؜؜شناختند و هر فرد آن را که؜؜؜ میسر؜؜؜ می؜؜شد به قتل؜؜؜ می رساندند و یک کشته در مقابل یک کشته ما قبل معیار قانونی انتقام بود. اما این انتقام گیری؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها اکثراً تسلسل پیدا؜؜؜ می؜؜کرد و خاتمه ؜؜؜؜؜؜نمی؜ یافت و در بعضی موارد جرگه؜؜؜؜؜؜ های شورا؜؜؜؜؜؜؜؜؜های محلی به حل و فصل آن موفق؜؜؜؜؜ می؜؜؜شدند. آشتی و تلافی خسارت با دادن مال و زمین و ارتباط خویشاوندی و ازدواج صورت؜؜؜؜ می؜ گرفت.
زنان در کاروبار زراعت و دیگر امور خانه با مردان سهم مساوی؜؜؜ می؜؜گرفتند و در وقت داس و درو و جمع کردن خرمن اشتراک؜؜؜؜ می؜ کردند. زنان هیزم طرف ضرورت خود را از کوه و جنگل؜؜؜؜؜ می؜؜؜آوردند و در آبادانی خانه ؜ها و؜؜؜؜؜ در گلکاری اشتراک؜؜؜ می؜؜کردند و حتی در جنگ؜؜؜؜؜ها و زد و خورد؜؜؜؜؜؜؜؜؜های بین عشیره و در بین قریه زنان با مردان خود اشتراک؜؜؜ می؜؜کردند و زخم و جراحت بر؜؜؜؜؜ می؜؜؜داشتند.
زنان از حق میراث محروم بودند و توسط پدران و برادران خود به شوهر داده؜؜؜؜؜ می؜؜؜شدند و از خود اختیار انتخاب شوهر نداشتند. اما با این همه در اجتماع به تمام معنی ؜اظهار وجود می؜کردند و در هر نیک و بد سهم می؜ گرفتند.
گفتیم اداره حکومت بسیار قوی نبود و حکومت در امور حيات عادی مردم کمتر دخل؜؜؜ می؜؜گرفت. برای اینکه از دخالت حکومت در امور ؜؜آنها ممانعت شده باشد قاعده و یا تعامل در هر منطقه موجود بود که اگر فردی از افراد قبیله به ادارات دولتی در منازعات خود مراجعه کند و عرض و داد نماید از طرف قبیله او به او جزای مقرره داده؜؜؜ می؜؜شد که؜؜؜؜؜؜ آنرا ناغه؜؜؜ می؜؜گفتند.
اشخاص با داشتن استعداد؜؜؜؜؜؜؜؜؜های خود از قبیل ؜مهارت در جرگه سخنرانی و استدلال خوب مردانگی و مهمان نوازی و امثال آن ارزش ؜هایی که طرف تحسین جامعه بود، تبارز؜؜؜ می؜؜کردند و حیثیت ویژه اختیار؜؜؜ می؜؜کردند. این جرگه؜؜؜؜؜؜؜؜؜ ها یا شورا؜؜؜؜؜؜های عشیروی علاوه بر امور قریه و قصبه برای هم گسستگی و حصول همکاری دیگر عشایر و قبایل دور دست؜؜؜ می؜؜کوشیدند و برای حفظ مفاد منطقه وسیع قومی و قبیلوی خود را مسؤل و مکلف؜؜؜؜؜ می؜؜؜شناختند. در حوادث بزرگ از قبیل جنگ؜؜؜؜؜؜های داخلی و یا تجاوز اجنبی تدابیری مناسب؜؜؜ می؜؜گرفتند و مردم خود را ماهرانه و بدون درد سر به آن خدمات سوق؜؜؜ می؜؜کردند. این مکلفیت؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها گاهی با فیصدی نفوس مردکار و گاهی هم بصورت عام و بلا استثنا صورت؜؜؜ می؜؜گرفت.
ملکان و ریش سفیدان عشیره گاهی تا دم حیات از داشتن کلانتری برخوردار؜؜؜ می؜؜بودند و گاهی هم تبدیل؜؜؜؜؜ می؜؜؜شدند و کسی دیگر بجای او انتخاب؜؜؜؜؜ می؜؜؜شد.
من وقتی به مطالعه امور سیاست پولتیکل سیانس پرداختم و طرز اداره روم و یونان باستان و یا عرب؜؜؜؜؜؜های قبل از اسلام را؜؜؜ می؜؜خواندم، برای من فهم آن بسیار آسان و ساده بود. زیرا من نمونه؜؜؜؜؜؜ آنرا در محیطی که زیسته بودم دیده بودم برای من مایه تعجب نبود و چیزی بسیار فوق العاده معلوم ؜؜؜؜؜؜نمی؜ شد. حکومت ؜؜؜؜؜؜های عصر یونان باستان و دیگر مناطق را این اجتماع عشیروی خوب تمثیل؜؜؜ می؜؜کرد. آنکه افلاطون می؜ گفت بهترین اجتماع آنست که صدای نطاق یا منادی مستقیماً به گوش تمام اعضاء آن رسیده بتواند.
من در چنین اجتماع زندگی؜؜؜ می؜؜کردم و از طبقه بندی افلاطون خبر نداشتم. ایـن اجتماعات متفرق و کمیونتی؜؜؜؜؜؜؜؜؜ های متعدد از راه اشتراک خون نسب یا از راه ائتلاف و هم پیمانی فدراسیون ؜؜؜؜؜؜؜؜؜های بزرگی تشکیل؜؜؜ می؜؜دادند. مثلاً مردم منطقۀ ما که شینواری بودند با صافی؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها ائتلاف و همبستگی داشتند و در اکثر موارد به اشتراک عمل؜؜؜؜؜ می؜؜؜پرداختند.
چرا حکومت؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها در این گوشه جهان (افغانستان) و یا دیگر مناطق مماثل آن نتوانسته بود به صورت یک موسسه اجتماعی طرف ضرورت عامه شناخته شود و چرا نتوانسته بود اعتماد و اتکای مردم را به خود حاصل کند؟ به عقیدۀ من دو عامل مهم در آن دخالت دارد:
اول: وجود شاهنشاهی؜؜؜؜؜؜ های بزرگ در ساحه عمل و نه بودن نظریه دولت در ساحه علم و ادب که من با توضیح مختصر ازین دو عامل از موضوع کمی خارج؜؜؜ می؜؜شوم و بعد به موضوع اصلی بر خواهم گشت:
یک – امپراطوری؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها و شاهنشاهی؜؜؜؜؜؜؜؜؜های بزرگ که بناء تشکیل آن به جهانگیری و توسه قلمرو و قوت جنگی آن بود، هیچ صبغه قومی و یا شهری نداشتند، از بین خود مردم و با خواست مردم بوجود نیامده بودند. این امپراطوری؜؜؜؜؜ ها اقوام و مناطق متعددی را زیر سلطه خود نگاه؜؜؜؜؜ می؜؜؜داشتند و اکثراً با گرفتن خراج و مالیات اکتفاء؜؜؜؜؜ می؜؜؜کردند و برای مردم خدمات اجتماعی که مورد دلچسپی و دلبستگی ؜؜شان شده بتواند کمتر انجام می؜ دادند. این شاهنشاهی؜؜؜؜؜ ها با شیوۀ استبدادی و خودکامه؜ گی مردم را از خود متنفر؜؜؜؜؜ می؜؜؜ساختند و با کمی ضعف و سستی که در بنیۀ ؜؜شان نمودار؜؜؜ می؜؜شد به تجزیه و هم پاشیدن و تعدد دولت؜؜؜؜؜؜های خورد و بزرگی تبدیل؜؜؜ می؜؜شدند.
این دولت؜؜؜؜؜؜؜؜؜ ها هیچ هویت ملی و یا جغرافیایی یا دینی نداشتند و عدم مرکزیت نتیجه آن بود.
دو – از لحاظ نظر در نوشته جات (لِتریچر) هر قومی راجع به نظریه حکومت و طرز اداره آثار و مباحثی موجود بود و؜؜؜؜؜؜ آنرا در نصاب تعلیمی خود داخل کرده بودند و هر کسی کمی بهره از تعلیم و تحصیل داشت، مثل مباحث دیگر علوم از علم سیاست هم آگاهی حاصل؜؜؜ می؜؜کرد و علماً؜؜؜؜؜ می؜؜؜فهمیدند که حکومت یک ضرورت اجتماعیست، مفید؜؜؜؜؜؜ آنرا از مضر و قانونی؜؜؜؜؜؜ آنرا از غیرمشروع تشخیص ؜می؜کردند. اما در نوشته؜ جات اسلامی ما این مبحث کمتر طرف توجه قرار گرفته است و شاید دلیل آن هم وجود همین حکومت؜؜؜؜؜؜های غیرمطلوب باشد. کلیه آثار و افکار افلاطون و ارسطو به عربی و فارسی ترجمه شده و از دور عباسیان تا این اواخر خواندن و آشنائی با آن دوام داشت. اما کتاب جمهوریت افلاطون و کتاب سیاست ارسطو و امثال آن تا این اواخر ترجمه نشده بود و مردم از آن آگاهی نداشتند.
شما در لتریچر ممالک شرقی راجع به خراج و مالیات، محصول، عشر و زکات احکامی یافته؜؜؜ می؜؜توانید اما راجع به ارتباط دولت با مردم اداب و قواعد حکومت فصلی و بابی را در هیچ کتاب نخواهید یافت. به استثناء اهل تشیع که در احکام فقیه آن به موضوع امامت تماس گرفته شده است به عقیده من این عامل بود که همه مردم به طرف حکومت؜؜؜؜؜؜؜؜؜های خود به حیث حکومت ملی و مربوط به خود؜؜شان و یک موسسه مفید اجتماعی نه؜؜؜؜؜ می؜؜؜نگریستند و حکومت؜؜؜؜؜ها به عوض قوه جاذبه (الى المركز)، قوه دافعه (عن المركز) از خود نشان؜؜؜ می؜؜داند.
صنعت در آن اجتماع منحصر به این چند پیشه بود: آهنگر، دلاک، کلال (کوزه گر) نجار و یا بافنده. این ارباب صنایع صنعتگران بسیار ماهری نبودند و صنعت ؜؜شان؜؜؜؜؜؜ یگانه وسیله حیات ؜؜آنها نبود و به دهقانی و زراعت هم اشتغال؜؜؜ می؜؜کردند، احتیاجات بسیار ابتدائی مردم را رفع؜؜؜ می؜؜کردند. ؜؜آنها جز عشیره و قوم نبودند، مردمان غریب و بیگانه به شمار؜؜؜ می؜؜آمدند و به نظر تحقیر دیده؜؜؜؜؜ می؜؜؜شدند.
طبیب در هـرجا موجود نبود، در بعضی شهر؜؜؜؜؜؜؜؜؜های خورد و بزرگ طبیبان یونانی یافت می؜ شدند که خود؜؜شان دوا فروشی هم؜؜؜ می؜؜کردند. مریضان نزد ؜؜آنها بجا؜؜؜؜؜؜؜؜؜های دوردست مراجعه؜؜؜ می؜؜کردند و دوا؜؜؜؜؜ می؜؜؜گرفتند. این اطباء را حکیم؜؜؜ می؜؜گفتند و این حکیمان گاهگاهی بصورت سیار به ده؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها و قصبات گردش؜؜؜ می؜؜کردند و به معالجات و مداوی مریضان؜؜؜؜؜ می؜؜؜پرداختند و حق الزحمه بصورت نقد و جنس بدست؜؜؜؜؜ می؜؜؜ آوردند.
دلاکان و آهنگران اکثراً به جراحی و شکسته بندی هم؜؜؜؜؜ می؜؜؜پرداختند و ازین هنر نیز بهره داشند. معمار هیچ وجود نداشت و هر کس معمار خانه خود بود. برای دلاکان و آهنگران سالانه در وقت جمع کردن خرمن مقدار غله داده؜؜؜ می؜؜شد که در حقیقت معاش و اجرت سالانه وی محسوب؜؜؜ می؜؜شد و مکلف به خدمت به هر شخص بودند.
جنگ استقلال پایان یافته بود، اما عامه مردم و حتی طلبه هم به آن ارزشی قایل نبودند. زیرا عامه مردم بعد از خروج انگلیس در جنگ دوم افغانستان دیگر فکر ؜؜؜؜؜؜نمی؜ کردند که ؜؜آنها تابع انگلیس هستند و یا زیر سلطه یا حمایت اجنبی قرار دادند. لهذا در حالت مملکت خود؜؜ تغییر بزرگی ؜؜؜؜؜؜نمی؜دیدند و هم بعضی فکر؜؜؜ می؜؜کردند که این جنگ سوم برای استرداد اراضی از دست رفته دولت افغانستان رخ داده بود که آن نتیجه مطلوب به دست نیامده، لذا این جنگ را افتخار بزرگی نی بلکه ناکامی تصور؜؜؜ می؜؜کردند. من درین مباحثه ؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها طرف واقع؜؜؜ می؜؜شدم و بیاد دارم هر چه؜؜؜ می؜؜کوشیدم مدعی را قناعت دهم و به معنی استقلال او را آشنا سازم، موفق ؜؜؜؜؜؜نمی؜شدم و اما امان؜ الله ؜خان را بحیث یک پاشاه خون گرم جوان و غازی و دشمن انگلیس می ؜شناختند و به او این افتخار را می؜ دادند.
تشکیلات اداری جدید به ظهور آمد و در هر گوشۀ مملکت تطبیق؜؜؜ می؜؜شد. ولایت کنر بحيث حکومت کلان شناخته شد و جز ولایت ننگر؜؜؜؜؜هار بود. نخستین حاکم کلان عبدالرزاق خان نام داشت که به آن دیار آمد. او به خانه ما در راه سفر به اسمار توقف کرد و نهاری را با ما صرف نمود.
لباس، کرتی و پتلون به تن و کلاه شپو بر سر داشت و ریش خود را تراشیده و بروت؜؜؜؜؜؜؜؜؜های خود را به سبک مود آن روز نیمه تراشیده بود. آدم قوی البنیه و فربهی بود که قیافه و لباس او ناآشنا و غريب جلوه؜؜؜ می؜؜کرد. مردم ده ما به تعجب به او؜؜؜؜؜ می؜؜؜نگریستند و مخصوصاً معنى بروت نیمه تراشیده او را نه فهمیدند. بعد از رفتن او در تبصره؜؜؜؜؜؜های که در وضع او؜؜؜ می؜؜شد، مردم؜؜؜ می؜؜گفتند چون او در غـزا (جنگ استقلال) جین و بزدلی؜؜؜؜؜؜؜؜؜؜؜؜ نشان داده بود پادشاه برای توبیخ به تراشیدن نیمه بروت او را مکلف ساخته است.
این؜؜ تغییر از تراش ریش و بروت او بعد؜؜؜؜؜ها مرا به این نتیجه متوجه ساخت که ؜؜انسان؜ ها در پی یافتن علت هر پدیده و توجیه و تعبیر آن هستند و چون حقیقت نه؜؜؜؜؜ می؜؜؜یافتند با تفلسف و تخیل خود برای آن علتی و توجیهی؜؜؜؜؜ می؜؜؜پرداختند. بیشتر حصه ادب و نوشته خوان لتریچر باستانی بر همین غریزه بنا شده است و افسانه و اساطیر ؜؜آنها این وجیهه را دارد.
بعد؜؜؜؜؜ها در اکثر مباحث؜؜؜ میتافزیک و اساطیر من به یاد بروت؜؜؜؜؜؜های عبدالرزاق خان؜؜؜؜؜ می؜؜؜افتادم:
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه
چـــون ندیدند حقیقت ره افسانه زدنـد
گفتیم اکثریت مردم به زراعت و مالداری مشغول بودند، اما باغ؜داری و کاشتن سبزیجات و ترکاری کمتر رواج داشت. از لحاظ؜؜؜ میوه این محیط فقیر بود و از لحاظ ترکاری اکثر انواع؜؜؜؜؜؜ آنرا نه؜؜؜ می؜؜شناختند. ما در باغچه درختان؜؜؜ میوه ؜دار محدودی داشتیم و کشت و کار ترکاری هم؜؜؜ می؜؜شد. باغبان ماهری که در شهر کار کرده بود داشتیم.
من برای بار اول که بادنجان رومی را دیدم؜؜؜؜؜؜ آنرا نشناختم و فکر می؜کردم کدام؜؜؜ میوه است که من ندیده ام. بادنجان رومی که از نباتات دنیای نو یعنی ؜؜؜امریکا بود و مانند تنباکو از آن سر زمین به اروپا آمده بود و از راه ترکیه عثمانی به دیگر ممالک شرقی رسیده بود، برای مردم افغانستان چیزی نوی بود. اما ترکاری؜؜؜؜؜؜ های بومی و قدیمی هـم کمتر کشت و کار؜؜؜ می؜؜شد و این نقیضه بزرگی بود که در ساحه خوراک و تغذیه وجود داشت.
نوشیدن چای هم کمتر معمول بود و من؜؜؜؜؜ می؜؜؜دیدم که مروج شدن و نوشیدن چای با چه سرعت در محیط ما مانند بعضی نوآوری؜؜؜؜؜؜؜؜؜های دیگر رواج؜؜؜ می؜ یافت. تنباکو نوشی با قلیان و به صورت نسوار پیشتر و زود؜؜؜؜؜؜؜تر مروج گشته بود.

تحول در اجتماع
بعد از جنگ استقلال و استقرار حکومت امانی در چنین اجتماعات کم کم تحول رخ؜؜؜ می؜؜ داد و حرکت بسوی انکشاف و؜؜ تغییر در اوضاع شروع شد. در تحولات دورۀ امانی چند چیز بسیار مهمی انجام یافت که باعث اصلاح و انکشاف سریع بشمار؜؜؜ می ؜؜رود. این اصلاحات از حصول استقلال کمتر نبود، اما ؜؜؜؜؜؜؜؜؜متأسفانه تاریخ ؜نگاری ما که منحصر به دودمان ؜؜؜؜؜؜؜؜؜های سلطنتی و حکایت از حکومت؜؜؜؜؜ هاست کمتر به تاریخ اجتماعی و اوضاع مدنی محیط تماس؜؜؜ می؜؜گیرند. این گونه واقعات را ضمنی و بصورت مختصر گاهی یادآوری کرده اند. اما به تشریح و تحلیل آن طوریکه شاید نه پرداخته اند. از غزنویان و غوریان و سلجوقیان و بالاخره سدوزائیان و محمدزائیان مؤرخین صحبت کرده اند، از جنگ ؜؜؜؜؜ها و شکست؜؜؜؜؜؜؜؜؜ های ؜؜آنها حکایت کرده اند، اما به طور عموم از محیط و پس؜ منظر دورۀ ؜؜آنها چیزی کمتر گفته اند.
در عصر امانیه بعد از حصول استقلال که یقیناً بر حیات سیاسی ما تأثیر بسزائی داشت این چند اصلاح به عمل آمد که طور مختصر به آن اشاره؜؜؜ می؜؜شود:
1. مالیات که بصورت جنسی از مردم گرفته شد.؜؜؜؜؜؜ آنرا (سه کوت؜؜؜) می؜؜ گفتند یعنی حاصل بخش زمین به سه بخش تقسیم؜؜؜؜؜ می؜؜؜شد، به این ترتیب که یک بخش از کشت کننده و یک سهم از مالک بود و ثلث دیگر آن به دولت تعلق داشت. حاصل زمین هرچه؜؜؜؜؜ می؜؜؜ بود، باید بدین منوال خراج؜؜؜ می؜؜ پرداخت. عملاً به دولت عشر آن حاصلات هــم ؜؜؜؜؜؜نمی ؜رسید. زیرا برای جمع آوری مالیات اجاره داران داوطلبی حاضر شدند که به د؜؜؜؜؜هات و قصبات گشت و گذار؜؜؜ می؜؜ کردند و به جمع آوری مالیه؜؜؜؜؜ می ؜؜؜پرداختند. اما یک مقدار؜؜؜؜؜؜ آنرا با؜ صاحب زمین سازش؜؜؜ می؜؜ کردند و خود؜؜شان؜؜؜ می؜؜ گرفتند و مقدار دیگری را هم به مامورین و محاسبین دولت؜؜؜ می؜؜دادند و مقداری را هم تحویلداران جنسی حیف و میل؜؜؜ می؜؜ کردند و به خزینه دولت باقی مانده آن؜؜؜ می؜؜رسید. اما زراعت پیشه؜؜گان و ملاکان بسیار ناآرام و معذب بودند علاوه بر مالیات جنسی خدمات اجباری هم به ؜؜آنها متوجه بود که به اندازه سهم مالکیت خود؜؜؜؜؜؜ آنرا انجام دهند. این خدمات اجباری از قبیل آبادی و عمران سرک؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها و پل؜؜؜؜؜ها و عمارات دولتی بر دیگر افراد اجتماع هم تحمیل؜؜؜؜؜ می؜؜؜شد. علاوه بران مقدار از حاصلات مردم را با قیمت کمتر از قیمت بازار از مردم برای رفع ضروریات دولت؜؜؜ می؜؜گرفتند. این عملیه را بیگاری؜؜؜ می ؜؜نامیدند. امان الله مالیات جنسی را ملغی ساخت و عوض آن مالیه نقدی به اندازه صلاحیت زمین و مقدار حاصل آن تعیین کرده که بمراتب از مالیات جنسی هم کمتر بود و هم در حصول و ادای آن سرگردانی و نا آرامی رخ ؜؜؜؜؜؜نمی ؜داد. مردم به زمین و مالکیت دلچسپی گرفتند و به آبادانی و انکشاف زمین غیر مزروع پرداختند و دلبستگی و علاقه مردم به زمینداری و سرمایه گذاری در آن زیاد شد. قیمت زمین بالا رفت و حاصل زمین خود را آزادانه در بازار به فروش عرضه؜؜؜ می؜؜کردند و منفعت بیشتر بدست؜؜؜؜؜ می؜؜؜آوردند کار؜؜؜؜؜؜؜؜؜های دولت بصورت اجرت و اجاره صورت گرفت و آن باعث توزیع ثروت و زیادت پول نقد در اجتماع شد.
2. برای امور اداری و اجراآت حکام و عمال دولت قوانینی نافذ و نظام نامه؜؜؜؜؜ها و مقرراتی وضع گشت که تا حد زیادی از خودسری و تعدی ؜؜آنها جلو گیری؜؜؜ می؜؜کرد. صلاحیت؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها توسط این قوانین محدود و معلوم گشت و هم واحد؜؜؜؜؜؜؜؜؜های اداری در هر ناحیه؜؜ تأسیس شد که این تکثیر اداری به اعمال نفوذ دولت و بر قراری نظم در محیط کمک کرد و هم برای مردم در مراجعات به دوایر دولتی تسهیلاتی رخ داد.
3. مكاتب ابتدائی و سوادخوانی در هر جا و هر منطقه گشوده شد و اطفال و جوانان بیشتری را به خود جلب کرد.
4. اخبار و جراید علاوه بر مرکز در اطراف ولایات بوجود آمد که باعث انکشاف ذهنی مردم و تشویق نویسند؜؜گان و ادیبان گشت. شاعران و مقاله نویسان جوان زیاد شدند و در تحریر و افاده انقلابی بوجود آمد.
5. برای قبیلۀ خانواده سلطنتی (محمدزائی؜ ها) و بعض از خوانین؜؜؜، متنفذین و روحانیون نقد و جنس بنام مستمری ماهوار از خزینۀ دولت داده؜؜؜ می؜؜شد این مستمری و معاش لغو شد تا کسی ماموریتی نداشت و خدمتی انجام ؜؜؜؜؜؜نمی؜ داد، مستحق معاش شناخته ؜؜؜؜؜؜نمی؜ شد. به این وسیله این سرداران و سرکرد؜؜گان و اعضای جوان فامیل ؜؜شان به مشاغل دیگر رخ آوردند و دیگر باردوش مالیه؜ ده نبودند. حتی افراد خانواده سلطنتی که ازین امتیاز محروم گشته بودند به مشاغلی از قبیل طب و انجنیزی و امثال آن سوق شدند که در حیات بعدی جامعه افغانی اعضای مفید ثابت شدند و درین اصلاحات مستمری که به پدر مرحوم ما داده؜؜؜ می؜؜شد هم از بین رفت.
با تمام این فضایل و مزایای دورۀ امانی، امان ؜الله ؜خان مرتکب سهو؜؜؜؜؜؜؜؜؜های بزرگی هم شد که منجر به آشوب افغانستان و سرنگونی خود او گشت. او در عصری ساختن مملکت از عجله و ناسنجیدگی کار؜؜؜ می؜؜گرفت. او فریفتۀ ظواهر مدنیت غرب بود و بیشتر از تحمل عقاید به نوآوری؜؜؜؜؜؜؜؜؜های دست زد که مقبولیت و شهرت نیک خود را از دست داد. او خود را پادشاه انقلابی؜؜؜ می؜؜گفت و حق هم داشت که او را انقلابی بگویند، اما قوتی را که چنین انقلاب اجتماعی بکار دارد با خود نداشت. ماشین عسکری و جنگی او ضعیف و غیرفعال بود، پشتیبانی یک گروه قوی مردم را که با او همنوایی داشته باشد هم نداشت و در همکاران خود هم مردمان شایسته و لایقی را هم کمتر داشت که درین راه مؤید و مدد گار او باشند.
من حالا این را از فاصله زمانی دور و درازی؜؜؜؜؜ می؜؜؜بینم و به آن چنین قضاوت؜؜؜ می؜؜کنیم در خود جریان بغیر از جریان و امواج آن چیزی به نظر ؜؜؜؜؜؜نمی؜ آید و من از آن جریان حظ؜؜؜ می؜؜بردم و به آن حسن نظر و اعتقاد راسخ داشتم.
از نو آوری؜؜؜؜؜؜؜؜؜های امان ؜الله؜ خان یکی هم سیستم قرعه کشی گرفتن عساکر بود که سیستم سابقه عبارت از عسکر خوش برضاء و دایمی از بین رفت و سیستم نو هر افغان جوان را به خدمت عسکری مکلف؜؜؜ می؜؜ساخت. احصائیه نفوس ترتیب شد و این عملیه زیر اجرا درآمد. مردم ازین سیستم خوش و راضی نبودند و هم اردو با این ترتیب جدید در مراحل اول تضعیف و متزلزل شد. خدمات اجباری عسکری و تعلیمات ابتدائی اجباری مردم منزجر شده را بـر؜؜؜؜؜می؜؜؜انگیخت و در بعضی مناطق تمرد و عکس؜ العمل در مقابل آن دیده می شد. قیام و بغاوت در ولایت پکتیا از همه مهمتر بود. زیرا در آن؜؜ علماء دین بر الحاد رژیم فتوی دادند و اکثر نوآوری؜؜؜؜؜؜های قانونی و تعلیمی را تقبیح کردند.

در کنر هم صافی؜؜؜؜؜ها با؜؜؜ میر زمان خان که از خوانین و ملاکان بزرگ بشمار؜؜؜ می؜؜رفت تصادم کردند و جنگ؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها و زدوخورد؜؜؜؜؜؜؜؜؜های متعددی صورت گرفت؜؜؜ میر زمانخان که از ملاکین کنر بشمار؜؜؜ می؜؜رفت، خود او مرد فعال و جاه؜ طلبی بود که با انجام اجاره؜ داری؜؜؜؜؜؜ های مالیاتی و همکاری با حکومت؜؜؜؜؜؜؜؜؜های محلی ثروت و اعتبار مزیدی اندوخت. بعد به اتهام یک واقعه جنائی در زمان امير حبيب ؜الله ؜خان محبوس شد و بعد از فوت امیر حبیب؜ الله ؜خان محبوسین سیاسی و سر و سرکرد؜؜گان قومی را امان ؜الله از حبس ر؜؜؜؜؜ها کرد و ؜؜آنها را با اشتراک در جنگ استقلال سوق داد. مردم را به اماکن خود؜؜شان فرستاد و؜؜؜ میر زمان خان با این ترتیب از حبس ر؜؜؜؜؜ها شد و در جنگ استقلال در بریکوت (کنر) اشتراک کرد و با استقرار رژیم امانی او هم بر اعتبار و قدرت خود در ولایت کنر افزود و از حسن نظر و اعتماد دولت بهره کافی برداشت.
اما بالاخره شخصی گشت که دیگر در کنر نه؜؜؜؜؜ می؜؜؜گنجید و با قیام صافی؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها و نارضایی مردم مواجه شد. کمی مقام او متزلزل گشت او و چند تن دیگر از سرکرد؜؜گان کنر را امان؜ الله ؜خان به توقف در کابل مجبور ساخت و از رفتن و سکونت در کنر مانع شد. آن وقت حکومت فکر؜؜؜ می؜؜کرد که برای کسب قدرت و کسب نفوذ و رسوخ در ولایت کنر این اشخاص با هم درگیر هستند. عامۀ مردم را بر ضد یکدیگر بر؜؜؜؜؜ می؜؜؜ انگیزند و باعث ناآرامی منطقه؜؜؜؜؜ می؜؜؜شوند. درین جمله این اشخاص عم ما سيد زیور شاه که جانشین خلیفه پدر ما و کلان و رئیس خانواده ما بود، هم به تبعید در کابل مجبور شد. او با امان الله ؜خان آشنائی کافی قبل از سلطنت او هم داشت ولی در اواخر ازو ناراض شده بود و شهرت امان؜ الله؜ خان به بی دینی هم مزید علت گشت و عم ما از عناصر ناراض از دولت بشمار رفت.

این زدو خورد؜؜؜؜؜ها چند سالی کنر را ناآرام ساخت ولی بالاخره با این تصمیم آخر حکومت آرامی و امنیت در منطقه اعاده شد. چند نفر از سرکرد؜؜گان شنواری کنر اعدام گشتند که این کشتن و بستن کینه و انتقام را در دل مردم و مقابل؜ خان مذکور بیشتر کرد و عواقب آن برای؜ خان ناگوار تمام شد که بعد به آن اشاره خواهم کرد.

با وقوع تمام این حوادث که در هر گوشه مملکت رخ؜؜؜ می؜؜داد، دورۀ سلطنت امانی را دورۀ آرامی و استقرار و انکشاف مملکت؜؜؜ می؜؜توان گفت. شعور سیاسی کم کم زنده؜؜؜ می؜؜شد مردم با واقعات ترکیه و رژیم مصطفی کمال دلچسپی داشتند و؜؜؜؜؜؜ آنرا با توجه تام تعقیب؜؜؜ می؜؜کردند. نهضت آزادی خواهی در نیم قارهٔ هند و ظهور زعمای آزادی از بین مردم جلب نظر مردم را؜؜؜ می؜؜کرد و با آن علاقه و دلچسپی؜؜؜؜؜؜؜؜؜؜؜؜ نشان دادند.

بعد از حصول استقلال در رفت و آمد به خارج زیادت قابل ملاحظه رخ داد که این هم برای احیای شعور سیاسی عامل مهمی به شمار؜؜؜ می؜؜رفت.
آمدن متخصصین و داکتران ترکی به افغانستان و تماس منورین با ؜؜آنها عامل دیگری به شمار؜؜؜ می؜؜رود و همچنان فرستادن محصلین به ترکیه و ممالک اروپائی و برگشت ؜؜آنها تأثیرات خود را در محیط سیاسی آشکار؜؜؜؜؜ می؜؜؜ساخت. اصطلاحات و لغات نو از زبان ؜ها شنیده؜؜؜؜؜ می؜؜؜شد، منورین و مكتبيان عوض نام عشیره – قبیله و بجای نام مسکن و ولایت خود نام ملت و وطن را جانشین ساختند. افق نظر وسیع تر؜؜؜ می؜؜شد و مردم را به طبقات دو؜؜گانه جدید خیال و قدیم خیال تقسیم؜؜؜ می؜؜کردند که بعد؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها؜؜؜؜؜؜ آنرا روشنفکران و مرتجعین؜؜؜ می؜؜گفتند.
در ساحه عسکری، اصطلاح نــوه ؜کی و کهنه گی معمول بود. مکتبی و متجدد از ارباب مدرسه تمایز اختیار کرد. جوانان و متجددین؜؜؜ می؜؜کوشیدند آزادی سیاسی بیشتر بوجود آید و حتی نام جمهوریت هم از زبان؜ها بر؜؜؜می؜؜خاست و الغـای رژیم پادشاهی را هدف قرار؜؜؜ می؜؜دادند.

اما عامۀ مردم افغانستان و محافظه؜ کاران که اکثریت و قوت با ؜؜آنها بود، به اعادۀ سنن قدیم (ستاتسكو) تمایل داشتند و برای از بین بردن رژیم توطئه؜؜؜ می؜؜کردند. تا بالاخره اولین جرقه آشوب و یا انقلاب در منطقه شینواری ننگر؜؜؜؜؜هار رخ داد و به کوهدامن و کوهستان سرایت کرد. آن ماشین متزلزل نظامی از مدافعه دولت برآمده نتوانست و لشکر رضا کار (ایله جاری) هم با صمیمیت از رژیم دفاع ؜؜؜؜؜؜نمی؜ کرد تا بالاخره سقوط کرد.

به یاد دارم عصری که یک روز از خانه خود (در کنر) برای تفرج و گردش بیرون بر آمده بودم که چند تن از مردمان قریه خود را که در لشکرکشی؜؜؜؜؜؜؜؜؜؜؜؜ جلال؜ آباد بصورت رضاکارانه رفته بودند، دیدم که بسوی ده؜؜؜؜؜ می؜؜؜آیند. به ؜؜آنها مانده نباشی (خیر مقدم) گفتم و از ماجرا پرسیدم که چگونه برگشتند و لشکریان دیگر چه شدند. ؜؜آنها گفتند؜؜؜؜؜؜؜؜؜؜؜؜ جلال ؜آباد یعنی مرکز ننگر؜؜؜؜؜هار سقوط کرد و با دست مردم شنوار طعمه آتش گشت. ما نتواستیم مانع آن قوت بزرگ شويم، لهذا همه بر گشتیم.؜؜؜ می؜؜گویند کابل هم سقوط کرد و پادشاه پایتخت را ترک کرده است.

این اولین خبر ناگوار انقلاب بود که بگوش من رسید. این شکست خورده؜؜؜؜؜ ها هر طرف این آوازه را پهن کردند و مراکز اداری کنر را هم با احتمال هجوم مردم بر آن روبرو ساخت. روز بعد مرا حاکم کلان کنر به چغه سرای خواست و موضوع احتمال حمله مردم و ترتیب دفاع را در؜؜؜ میان گذاشت. هجوم به اسمار که مرکز بزرگ نظامی ولایت کنر بود شروع شده بود. مردم ماموند داخلی و سرحد آزاد به آنسو به امید چور و چپاول مخازن و؜؜؜ میکنزین؜؜؜؜؜؜ های عسکری و تاراج بازار گرد آمده بودند. شهر اسمار را محاصره کرده بودند. مردم ایله؜ جاری با عسکر امداد؜؜؜ می؜؜کردند و دفاع؜؜؜ می؜؜نمودند.
حاکم کلان از من خواهش کرد اسمار بروم و مقداری تفنگ و اسلحه از؜ آنجا بگیرم و برای مردم منطقه خودمان توزیع کنم و ؜؜آنها را به دفاع از اسمار و عند؜الضروره از چغه سرای مکلف سازم. من این وظیفه را قبول کردم و به فوریت با یک تعداد زیاد مردمان شینواری منطقه خود به اسمار رفتم. پوره بخاطرم نمانده که تعداد چند بود، اما تفنگ چند ناوه انگلیسی و مقدار کارتوس را به مردم ما دادند من ؜؜آنها را در اسمار گذاشتم و خودم به خانه آمدم که مراقب احوال چغه سرای؜؜؜ باشم. قراریکه بعد شنیدم لشکريان ما بعد از گرفتن تفنگ و کارتوس اکثراً بخانه ؜؜؜؜؜؜های خود برگشته و در دفاع از اسمار اشتراک نکرده بودند و بعضی؜؜؜؜؜ها دور از منطقهٔ جنگ بصورت تماشاچی قرار گرفته بودند که هر وقت اسمار اگر با سقوط مواجه شود ؜؜آنها از گرفتن غنیمت محروم نباشند.

من که بخانه رسیدم شنیدم که مردمان صافی دره بادیل و دیوه گل لشکر کشی کرده و مردم دره پیچ هم بسوی مرکز ولایت در حرکت است. به فردای آن قاصدی رسید که مرکز ولایت سقوط کرد و حاکم کلان را صافی؜؜؜؜؜ها دیوه گل محبوس کرده و با خود بردند و عایله او بخانه عم ما سید معصوم شاه (که در دو کیلومتری ولایت خانه داشت) پناه برده اند. پی هم قاصدی دیگری از طرف عم ما رسید که خانه او را لشکریان باغی تاراج کردند و به امید اینکه خانواده حاکم کلان که با خود پول و مهماتی به خانه او انتقال داده اند؜؜؜؜؜؜ آنرا تصاحب کنند او با این مصیبت مواجه شده بود. من فوراً بسوی چغه؜ سرای برای احوال گیری کاکا و کمک با او رهسپار شدم و اسپ خود را در راه هر چه تیز تر؜؜؜ می؜؜راندم تا زود؜؜؜؜؜؜؜تر برسم که در نزدیک چغه؜ سرای بر سر جاله قریه مروره رسیدم. جاله (یعنی کشتی که از مشک؜؜؜؜؜؜های پرباد ساخته؜؜؜ می؜؜شود) سر دریای کنر در؜ آنجا طور دایمی موجود بود.؜؜؜؜؜؜ یگانه وسیله گشت و گذار مردم بسوی چغه سرای و دیگر مناطق کنار غربی دریا بود. من درین گذرگاه جمعیت مردمان را دیدم که در؜ آنجا در کنار شرقی استاده اند و منتظر گذشتن هستند. مرا شناختند و یکی از بین ؜؜آنها با صدای بلند از من خواست که توقف کنم و منتظر رسیدن ؜؜آنها باشم من همچنان سوار بر اسپ استادم تا ؜؜آنها با کشتی به اینسو گذشتند و از کشتی پیاده شدند. دیدم در بین ؜؜آنها مردی چار؜؜شانه و فربه که یالان سیاهی بر تن داشت در پیشاپیش ؜؜آنها راه؜؜؜ می؜؜رود (یالان قبای بی آستین بود که مردمان طبقات عالیه بر تن؜؜؜ می؜؜کردند و از تکه؜؜؜؜؜؜های نفیس پشمی با رنگ سیاه و یا کره و خاکی ساخته؜؜؜ می؜؜شد) من این مرد سیاه پوش را از دور شناختم و همرا؜؜؜؜؜هان او را که ریش سفیدان و کلان؜؜؜؜؜؜های مروره بودند شناختم. چون نزدیک آمدند دیدم ؜خان صاحب؜؜؜ ؜؜؜میر زمان؜ خان است. من از اسپ فرود آمدم و با او مصافحه و بغل کشی کردم و با دیگران هم احوال پرسی کردم. ؜؜آنها گفتند که به خانه ما؜؜؜ می؜؜روند و نزد من؜؜؜؜؜ می؜؜؜ آمدند گفتم مبارک است تشریف بیاورید و در خانه ما از شما استقبال خواهد شد و شب را به درستی خواهید گزراند. من فردا خودرا نزد شما؜؜؜ می؜؜رسانم.؜؜؜ ؜؜؜میر زمان؜خان مرا طرف خطاب قرار داده و گفت ما برای ؜؜؜؜؜؜تنها شب گذشتاندن نزد شما ؜؜؜؜؜؜نمی؜ رویم، ما با خود شما کار و مشوره داریم. من باز اصرار کردم و ماجرای چغه سرای و چور و چپاول

خانه عم خود را که دلیل رفتن ضروری من بود به او گفتم او در جواب گفت من از تمام ماجرا خبر دارم، حالا کار از کار رفته است، جلو گیری از آن که ممکن نیست ؜؜؜؜؜؜تنها برای احوال پرسی و کمک؜؜؜؜؜؜های بعدی همه ما با شما همدستی خواهیم کرد. حالا چون اسمار محاصره است و هنوز قوۀ عسکری و پسر من عصمت ؜الله؜ خان مقاومت؜؜؜ می؜؜کند، بیائید ؜؜آنها را نجات دهیم و نگذاریم؜؜؜ میکزین و خزینۀ دولت تلف شود. من چارناچار موافقه کردم و برای برگشتن به خانه تصمیم گرفتم.
من که به خان؜صاحب و دیگر ریش؜ سفیدان گفتم مرا اجازه بدهید از شما پیشتر بروم و ترتیب استقبال شما را بگیرم، من اسپ دارم و شما پیاده هستید من زود؜؜؜؜؜؜؜تر از شما خواهم رسید، موافقه کردند. و از؜ آنجا تا خانه که تقریباً ؜؜؜؜؜؜چهار پنج کیلو متر راه است من سواره و به شتاب روان شدم و ؜؜آنها قبل از غروب آفتاب؜ آنجا رسیدند.

شب هنوز به تاریکی نه گرائیده و وقت شام بود، من از نزد مهمانان از مهمانخانه مان بر آمدم و بسوی خان؜؜؜ می؜؜رفتم که در نزدیک مدخل بزرگ قلعه جمعی از زنان و دختران را دیدم که دامن و آستین مرا محکم گرفتند و؜؜؜ می؜؜گریستند یکی از ملازمین خودمان که با این خانواده یکجا ایستاده بود به من گفت ؜؜آنها عایله حاکم کلان و دختران او هستند به ؜؜آنها خوش آمدید گفتم و کوشش کردم تسکین بدهم. گفتم بفرمائید درون سرای بیائید و خانه را خانه خود بدانید و انشاء الله دیگر مصئون هستید. ؜؜آنها را بسوی خانه خود راهنمایی کردم و در خانه از مطبخ و آمادگی برای مهمانی خان؜صاحب و همرا؜؜؜؜؜هان او که به هفتاد نفر بالغ؜؜؜ می؜؜شد خبر گرفتم ترتیب طعام عشا گرفته شد و بعد از صرف طعام، مهمانان را حسب معمول به مهمانخانه ؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها و حجره ؜؜؜؜؜؜های باشند؜؜گان قریه تقسیم کردیم .این نوع کمک؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها در اجتماع معمول بود و مهمانان زیاد به خانه؜؜؜؜؜ ها تقسیم؜؜؜؜؜ می؜؜؜شدند و هر خانه به تهیه خوابگاه؜؜شان و ناشتای صبحانه ؜؜آنها متعهد بود.
من در سراچه یا مهمانخانه با خان؜ صاحب و ؜؜؜؜؜؜چهار پنج نفر محدود از همرا؜؜؜؜؜هان او ماندم و به مشوره و کنکاش پرداختیم. خان؜ صاحب گفت که حالا نظام دولت از بین رفت و برای حفظ و امن منطقه باید تدابیری قومی و محلی گرفته شود. اسمار مرکز بسیار قوی و خوبی است مکیزین و صندوق خزینه هم پر است ما و شما این وسایل را برای حفظ امن و آسایش منطقه بکار خواهم برد و بنیادی یک مرکز اداری را قایم خواهیم کرد که به اتفاق خانوادۀ شما (یعنی ما) و پشتیبانی و حمایت مؤمند و مردم دره مرور و مردم دره سیند بپا خواهد استاد. چغه سرای از دست رفته است و مردم صافی مردم کوتاه؜بین و ماجراجو هستند و شایسته اعتماد نیستند. به کمک مردم شنواری و ماموند خواهیم توانست در مناطق دیگر کنر هم اعمال نفوذ کنیم و یک مرکز اداری بوجود آریم. امان ؜الله؜ خان به قند؜؜؜؜؜هار رفته ممکن است به زودی برگردد و این آشوب خاتمه یابد.

من هم نقشه و پلان او را دور از مصلحت نه دیدم و موافقه کردم و بعد ازو اجازه خواستم خانه برای استراحت بروم و خود او هم استراحت کند. او بمن گفت بعضی مردمان اوباش قریه تصمیم دارند بر من حمله کنند و شنیده ام ؜؜آنها برای همدستان دیگر خود به قریه ؜؜؜؜؜؜؜؜؜های دیگر قاصدان و خبررسانان فرستاده اند، ازین حرکت نباید غافل بود. من به او با خوشباوری یک جوان بی تجربه اطمینان دادم که کسی جرأت نخواهد کرد چنین کاری بکند و مصئونیت خانه ما را خلل دار سازد.
در وقت برآمدن بیرون مهمانخانه یکی از ریش؜ سفیدان قریه ما که نظارت امور خانه؜ گی ما را هم؜؜؜ می؜؜کرد به من گفت که چنین حرکت زشت از امکان بعید نیست و خوش؜بینی من بی مورد است. بهتر است قاصدی بطرف دره شیگل به فرستم و بعضی دوستان خان؜ صاحب و مردمان خیراندیش؜ آنجا را بخواهم که به فوریت برای کمک با جوانان مسلح بیایند. زیرا که فردا اگر خان؜صاحب بطرف اسمار حرکت؜؜؜ می؜؜کند بدون بدرقه و لشکر نباشد.

من این مشوره او را پسندیدم و به فرستادن قاصدان در همان شب اقدام کردیم و خودم به خوابگاه رفتم. لحظه بعد صدای فیر تفنگ شنیدم و از بستر برجستم که طرف مهمانخانه بروم دیدم در بزرگ قلعه از طرف بیرون بسته و زنجیر شده است، به سربام بر آمدم و صدای غلغله و فیر؜؜؜؜؜؜؜؜؜های تفنگ؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها را زیاد؜؜؜؜؜؜؜تر شنیدم دیدم که راه برآمدن از سر بام موجود نیست. فرود آمدم در بین حویلی ناآرام و منتظر استاده ماندم که صدای کشودن در کلان بلند شد به آنطرف دویدم آن ناظر امور ما را دیدم که در راه گشوده سات گفت خانصاحب را ؜؜؜؜؜؜؜؜؜متأسفانه کشتند و این شرذمه قلیل اوباش به عجله کار خود را انجام دادند. بسیار ؜؜؜متأسف و متأثر شدیم.

میت او را در کتی در مسجد گذاشتند و طالبان مدرسه را به محافظه و خواندن قرائت گماشتند. فردای آن؜؜؜ میت را مردمان مرور و چند نفر از هم؜بستگان ما بردند و درد و غم این فاجعه بسیار دیر باقی ماند.

مردم منطقه ما با مردم مرور در طول انقلاب بصورت مخاصم و دو قبیله مخالف با هم مترصد تجاوز بر یکدیگر بودند. زد و خورد؜؜؜؜؜؜؜؜؜های هم صورت گرفت و وضع دوستانه ما هم با اجتماع د؜؜؜؜؜هاتی ما بسیار خوشگوار نبود.
فردای آن اسمار هم سقوط کرد و قوماندان عسکری اسمار به طرف چترال گریخت و عصمت؜الله؜خان پسر؜؜؜ ؜؜؜میر زمان؜خان مرحوم از راه دره دانگام بسوی ایالت دیر که از محروسات هند برتانوی بود، پناه برد.
اسمار به تصرف غلام؜ خان در آمد. غلام ؜خان کسی بود که پدر او در طوائف ؜الملوکی قبل از سلطنت امیر عبدالرحمن؜ خان حکمران و؜ خان اسمار بود. سپه سالار غلام؜ حیدر؜خان چرخی که برای فتح نورستان و استقرار ولایت کنر از طرف امیر موصوف مأمور بود، اسمار را از تصرف او بکشید و نورستان را هم ضم قلمرو امیر ساخت. پسر او بعد از آن به ریاست چترال پناه گزین شد و تخمیناً بعد از هفتاد سال سر از نو به تجزیه طوائف ؜الملکی را آغاز کرد و اسمار را تصرف کرد و حیطه نفوذ سلطه او تا دره دانگام و شال و شنگر؜؜؜ می؜؜رسید و دره سین و دره شیگل از سلطه بیرون بود.

انقلاب و یا آشوب سقوی
کابل را حبیب الله مشهور به بچه سقاو تصرف کرد و امان الله هنوز در قندهار بود و تگ و دو دوباره تسخیر کابل را داشت. در هرگوشه و کنار ننگر؜؜؜؜؜هار آتش خانه جنگی مشتعل بود.
عم ما سید زیورشاه مرحوم که در کهدامن در تبعید بسر؜؜؜ می؜؜برد و یک ماه پیش از سقوط کابل فوت کرده بود، خانوادۀ ما در فکر بیرون کشیدن عایله او از ولایت کابل بود و تصمیم گرفته شد مرا و یک برادر بزرگتر مرا به رفتن کابل و آوردن عایله او از؜ آنجا مامور ساخت. یک برادر دیگر ما که او داماد عم ما هم بود درین سفر با ما همرائی کرد و با سواری اسپ بسوی کابل براه افتادیم.

قافلۀ ما مرکب از سه سوار و ؜؜؜؜؜؜چهار نفر پیاده بود و در پیاده ؜؜گان ملازمین ما یک نفر بنام فقیرمحمد موجود بود که او از جمله متقاعدین عسکری اسمار بود. او در فوج اسمار رتبه علم ؜برداری داشت و از مخلصین پدر ما بود. خودش از مردان صافی تگو بود و در وقت گذشتن امیر عبدالرحمن؜ خان از آمو بطرف ولایت کندوز او در فوج قطغن سپاهی بود و با ؜سپه ؜سالار چرخی در سوقیات نورستان سهم گرفته بود. مرد معمر و جهان دیده بود ریش زیبائی سفید و طویلی داشت و لباس سفید و نظیفی؜؜؜؜؜ می؜؜؜پوشید و مرد متعبد و شب؜خیز بود و در مسجد جامع ما مؤذن و سرپرست کار مسجد و مزار پدر من هم بود. این مرد که ما او را کاکا خطاب؜؜؜ می؜؜کردیم، بحيث رهنما و مدیر قافله ما موظف به رفتن کابل شده بود. او بعد از تقاعد حیات خود را با ما بسر؜؜؜ می؜؜برد. ما برای او حجره تخصیص داده بودیم و او را جزء دودمان خود؜؜؜ می؜؜شناختیم. به سرپرستی فقیرمحمد کاکا براه افتادیم و بسوی کابل رهسپار شدیم.

راستی آنوقت اقدام به چنین سفر پر خطری را هر کس که؜؜؜؜؜ می؜؜؜بود کرده ؜؜؜؜؜؜نمی؜توانست. غفلت و بی؜خبری جوانی و ماجراجوئی می؜توانست این خطر را نادیده گیرد. در راه و جاده عبور و مرور دیده ؜؜؜؜؜؜نمی؜ شد. در تمام وادی کنر از قریه ؜؜؜؜؜ها صدای تفنگ شنیده؜؜؜؜؜ می؜؜؜شد. در کنار سرک دکان؜؜؜؜؜؜؜؜؜ها و چایخانه ؜؜؜؜؜؜؜؜؜های که سابق موجود بود، بسته بود. قریه؜؜؜؜؜؜های نزدیک سرک چون صدای پای اسپان ما را؜؜؜؜؜ می؜؜؜شنیدند زنان و اطفال با تعجب بسوی ما؜؜؜ می؜؜دویدند و؜؜؜؜؜ می؜؜؜پرسیدند که ما کی هستیم و کجا؜؜؜ می؜؜رویم.
این ؜؜؜؜؜؜چهار نفر پیاده در جلو ما پیش پیش؜؜؜؜؜ می؜؜؜رفتند و دو نفر آن مسلح هم بودند. من و برادرم هم با خود یک یک تفنگچه داشتیم. من که حالا سواری خود و پیاده رفتن ؜؜آنها را بیاد؜؜؜؜؜ می ؜؜؜آرم، خجل؜؜؜ می؜؜شوم و احساس ارتکاب گناه؜؜؜ می؜؜کنم. وقتی ما به منزل؜؜؜ می؜؜رسیدیم و اقامه؜؜؜ می؜؜کردیم، ما از آن همرا؜؜؜؜؜هان پیاده خود بیشتر زله و خسته؜؜؜؜؜ می؜؜؜بودیم و ؜؜آنها با تمام چستی و چالاکی اسپ؜؜؜؜؜؜؜؜؜ ها را جابجا؜؜؜ می؜؜کردند، زین؜؜؜؜؜ها را از اسپ؜؜؜؜؜ها فرود؜؜؜ می؜؜ آوردند و برای یافتن کاه وجو به ده و قصبه؜؜؜ می؜؜دویدند. مخصوصاً فقیرمحمد کاکا که پیر معمری بود از همه چست و چالاک؜؜؜؜؜؜؜تر بود و هیچ احساس خستگی ؜؜؜؜؜؜نمی؜کرد و؜؜؜؜؜ می؜؜؜گفت من حالا زهیر شده ام من در جوانی سه روزه راه را در یک روز طی؜؜؜ می؜؜کردم، من در رساندن پوسته؜؜؜؜؜؜های نظامی از پای اسپ سواران نیز بودم و این وظیفه را اکثراً به من؜؜؜؜؜ می؜؜؜سپردند.
ما روز سوم به لغمان رسیدیم و در اولین قریه وادی لغمان (چارباغ) که در شرق وادی قرار دارد، برای استراحت در منزل دوستان و عزیزان خود فرود آمدیم و در؜ آنجا برای ما گفتند که در لغمان علیا جنگ شدید جریان دارد و شهر تگری که مقر خانواده مادری ما و خانۀ سابقه پدری ما بود، محاصره است و در اطراف لشكر متجاوزین مشغول تدبیر گرفتن شهر هستند. برای ما گفتند عبور و مرور در چنین حالت مشکل است.

ما برای حل مشکل خود چنین تصمیم گرفتیم که نخست نزد سرکرده لشکر متجاوز که تاج؜ محمدخان جبارخیل بود و از جملۀ خانان متنفذین لغمان بشمار؜؜؜ می؜؜رفت، برویم و از او با خود بدرقه را گرفته بسوی مرکز لغمان و شهر تگری حرکت کنیم.
تاج؜محمد؜خان با خانواده ما آشنایی داشت و ما را؜؜؜؜؜ می؜؜؜شناخت. با سقوط حکومت در ولسوالی چارباغ خود را مدار مهام و حاكم منطقه ساخته بود،؜؜؜ می؜؜خواست نواحی دیگر لغمان را هم زیر سلطه خود درآورد.

ما به نزد او شتافتیم. پیش آمد مؤدبانه و دوستانه کرد و در موضوع جنگ و پرخاش جاری بین او و مامای ما او را ملامت قرار؜؜؜ می؜؜داد و تقصیر را بدوش او؜؜؜؜؜ می؜؜؜انداخت. به این صورت گویا نزد ما خود را تبرئه؜؜؜ می؜؜کرد و چند نفر را با ما بصورت بدرقه همراه ساخت تا ما را به نخستین آمر لشکر او که در سه کیلومتری تگری در ؜؜؜؜؜؜چهارده لغمان بود، برساند. ؜؜آنها ما را؜ آنجا رساندند و مرخص شدند.

آمر لشكر محمد اسلم؜خان نام داشت، به سنگر؜؜؜؜؜؜؜؜؜های اطراف شهر از رفتن ما به تگری اطلاع داد و توصیه کرد که مزاحم نباشند. بعد از اجرای ایــن مخابره به سنگر؜؜؜؜؜ها ما به راه افتادیم و دستمال سفیدی را بحیث رمز تکان؜؜؜ می؜؜دادیم تا بالاخره بدرون شهر واصل شدیم.

مامای ما که ملک محمدشاه ؜خان نام داشت پسر ملک محمدحسن؜ خان بود که ذکر او قبلاً در صفحه ۱۹ به عمل آمد. زمیندار بزرگ و ملک تگری و نواحی آن بود. بعد از سقوط حکومت با حمله ناگهانی تاج محمد؜خان مواجه شده و شکست خورده بود، او شهر را ترک کرده و نزد خویشاوندان خود به دره نیازی با عایله خود رفته بود. جند وقت بعد عایله و زنان فامیل خود را در؜ آنجا گذاشته و خودش برگشته و شهر را تصرف کرد. این حمله دوم تاج محمد؜خان بود که؜؜؜ می؜؜خواست شهر را به تصرف درآورد. ما که تگری را در حالت نیمه مخروبه يافتيم، دكان؜ها اكثراً سوخته بود، بقیه کمی از حریق نجات یافته، مسدود بود. خانه؜؜؜؜؜؜های نزدیک بازار هم طعمه حریق شده بود. به خانه قدیمی پدری ما گلوله؜؜؜؜؜؜؜؜؜ های توپ اصابت کرده و دیوار احاطه چند جای شکاف شده و ریخته بود.

مردم در کوچه و بازار سلاح بر دوش در تک و دو دیده می؜شدند. ما به مهمانخانه ملک محمدشاه؜ خان رسیدیم و او را صحیح و سالم و شادان یافتیم. این مرد پخته سال مانند جوانان کمربسته و تفنگی به پهلوی خود گذاشته بود. ما تصور کردیم او کدام؜؜؜ میله یا جشنی بر پا کرده است. زیرا هر طرف مردم جوقه جوقه نشسته بودند، کسی طعام؜؜؜ می؜؜خورد و کسی چای؜؜؜؜؜ می؜؜؜نوشید، دیگ؜؜؜؜؜؜های بزرگ برای طبخ طعام در بیرون مطبخ در صحن سرای بار بود، و به مراجعین غذا داده؜؜؜ می؜؜شد.
او از آمدن و دیدن ما خوش شد. شب را در آن شهر محاصره شده در هیاهوی جنگ و فیر؜؜؜؜؜؜؜؜؜های توپ و تفنگ گذشتاندیم و فردای آن از طرف غرب شهر که راه آن مفتوح و حلقه محاصره به؜ آنجا نرسیده بود بطرف کابل از راه دشت مهترلام رهسپار شدیم. درین سفر که موسم گرما و ماه اسد بود ما همیشه پس از دمیدن روشنی صبح حرکت؜؜؜ می؜؜کردیم و بعد از ساعت ده و یازده در یک سایه درخت و یا قریه استراحت؜؜؜ می؜؜کردیم و هنگام عصر باز براه؜؜؜؜؜ می؜؜؜ افتادیم ما در تاریکی شب راه را در دشت مهترلام گم کردیم و یک ساعت پریشان و سرگردان ماندیم تا بالاخره به کمک فقیرمحمد کاکا راه یافتیم و حرکت خود را دوام دادیم.
چون راه کاروان خط باریک و کج و معوجی بود که در دشت ریگزار نقش پا به زودی محو و نابود؜؜؜ می؜؜شود لهذا راه یافتن مشکل؜؜؜؜؜ می؜؜؜گردد، فقیرمحمد کاکا راه را از یافتن علایم مدفوع حیوانات تشخیص داده بود ما قبل از ظهر به بادپش رسیدیم که قریه است منزوی و دور افتاده. ما در؜ آنجا توقف کردیم و شب دیگر قبل از روشن شدن افق بطرف نغلو براه افتادیم کوتل مختصری را گذر کردیم و به نغلو ساعت تخمیناً ده بجه روز رسیدیم. فقیرمحمد کاکا ما را به قلعه رهنمونی کرد که؜؜؜ می؜؜گفت از دوستان پدر ماست و از سرکرد؜؜گان ناحیه بشمار؜؜؜ می؜؜رود.

ما در پیش قلعه رسیدیم و به او معرفی شدیم او ما را بطرف یک صفه مشرف به دریای کابل که سایه غلو درخت چنار؜؜؜؜؜؜ آنرا پو؜؜شانده بود رهنمائی؜؜؜ کرد. صفه یا دیره جای بسیار لطیف و خوش هوا بود؜؜؜؜؜؜ آنرا به زودی با گلیم؜؜؜؜؜ ها فرش کردند و تخت؜؜؜؜؜؜؜؜؜های خواب (چارپائی؜؜؜؜؜؜؜؜؜ ها) را به دور آن گذاشتند. چای رسید و ما بعد از صرف چای که برای ما حکم ناشتا داشت در چپرکت؜؜؜؜؜ ها استراحت کردیم. وقت ظهر نهار مفصلی برای ما ترتیب شده بود که من لذت آن مرغ پلو و صفه خوش هوا را تا امروز فراموش نکرده؜؜؜؜ ام.

طرف عصر به تگاو حرکت کردیم و از قدردانی و مهمانداری؜ ؜؜؜؜میزبان تشکر کرده، مرخص شدیم. در راه یکی از عابرین بما گفت که پیش نروید که دزدان کمین گرفته اند و همه مسلح اند و شما را اذیت خواهند کرد. ما متحیر شدیم که چه باید بکنیم که درین وقت فقیرمحمد کاکا گفت شما همین جا باشید و من؜؜؜ تنها؜؜؜ می؜؜روم و اوضاع را بخود معلوم؜؜؜ می؜؜کنم، بعد به شما اطلاع خواهم داد.
تقریباً یک ساعت بعد فقیرمحمد کاکـا بـرگشت و از دور از یک مرتفع با اشاره دستمال سفید ما را به پیش رفتن دعوت کرد. نزد او رسیدیم، دیدیم در بلندی دیگری دو یا سه نفر مسلح نشسته اند و گفت این دزدان نیستند و راه برای گرفتن خراج از کارو؜؜ان؜ها گرفته اند. من از هویت شما ؜؜آنها را اطلاع دادم و گفتند مزاحم ؜؜؜؜؜؜نمی؜شوند. حتی یکنفر را از بین خود برای ما طور بدرگه مقرر داشته اند تا ما را به نخستین آبادی تگو برسانند.
آن مرد پیشاپیش ما به راه افتاده بود و ما بدون آنکه به او تماس حاصل کنیم به عقب او؜؜؜ می؜؜رفتیم تا در نزدیک یک قریه او از راه دیگر برگشت. ما در تاریکی شب بعد از ختسگی زیاد در کنار راه در یک مسجد فرود آمدیم و به استراحت پرداختیم.
مردم قریه از دو سه خانه مختلف برای ما غذا تهیه کردند. بعد از سه ؜؜؜؜؜؜چهار ساعت استراحت در تاریکی شب باز براه افتادیم و از کوتل سولامک نجراو گذشته به قریه شوتی رسیدیم. قریه شوتی دهکده ایست در کنار دریای نیلاب که در؜ آنجا کشتی هم موجود بود که مردم بطرف دشت بگرام عبور؜؜؜ می؜؜کردند. در؜ آنجا چای؜خانه و دکانی هم وجود داشت که ما نان و غذای خود را از؜ آنجا بدست آوردیم.

بعد از توقف چند ساعت بعد از ظهر بطرف دشت بگرام به راه افتادیم و از دریای نیلاب عبور کردیم. در پایان روز به قره باغ کوهدامن رسیدیم که منزل عم متوفی ما در؜ آنجا بود. دیگر سفر و مشقت آن پایان یافته و ما خود را در خانه خودمان یافتیم.
موسم انگور کوهدامن بود و در آن عصری که موتر؜؜؜؜؜؜های که این؜؜؜ میوه را به هر گوشه مملکت و یا خارج آن به سرعت برساند موجود نبود، لهذا انگور خوردن برای ما که از داشتن تاکستان محروم بودیم، عیش و نوش ممتازی بشمار؜؜؜ می؜؜رفت. خوردن انگور در موسم آن در سایه تاکستان؜؜؜؜؜؜؜؜؜های کهدامن و خوردن شوله و شوربای بسیار تیز و تند که بین مردم مروج است به راستی لذتی داشت که از کباب و شراب خیام پس ؜؜؜؜؜؜نمی؜ ماند. و مخصوصاً کـه خطرات و خستگی راه طولانی و سفر پر مشقتی پایان یافته بود، راستی استراحت و مصونیت معنی خود را داشت.
ما بعد از استراحت سه ؜؜؜؜؜؜چهار روز از قره باغ بطرف شهر کابل با سواری اسپ حرکت کردیم. در بین شهر کابل و قره باغ و کوهستان موتر؜؜؜؜؜؜؜؜؜های سواری کرائی موجود؜؜؜ نبود، ؜؜؜؜؜؜تنها عراده ؜؜؜؜؜؜های حکومت سواری یا باربرداری گاهگاهی دیده؜؜؜؜؜ می؜؜؜شد.
ما به شهر کابل رسیدیم و در منزل یکی از دوستان پدر ما قاضی غلام؜ حضرت؜ خان فرود آمدیم. قاضی غلام ؜حضرت؜ خان از کلان شوند؜؜گان و سرکرد؜؜گان منطقه خود بود و این حیثیت زعامت را از پدر خود به ارث گرفته بود. در قیام کهدامن بر ضد رژیم امانی با حبیب؜ الله؜ خان کمک؜؜؜؜؜؜های خفیه و علنی کرده بود و به پاس آن قدرت و منزلت بزرگی در دستگاه دولت داشت. او به حیث رئیس خزاین و رتبه نائب؜ سالاری سرفراز شده بود. آدم نجیب و خوش صحبت و ظریف بود، در عین زمان بسیار مرد متعبد و پرهیزگار بود و در طریقه قادریه به پیروی از پدر ما گامزن بود. او از ورود ما به دربار سلطنتی اطلاع داده و باریابی ما را به حضور امیر تقاضا کرد.
ما موضوع آمدن خود را به او گوشزد کردیم که؜؜؜ می؜؜خواهیم عایله و بازماند؜؜گان خود را به کنر انتقال دهیم و جایداد ؜؜شانرا در کوهدامن به فروش برسانیم و؜؜؜ می؜؜خواهیم دولت ازین قضیه مطلع باشد و این عملیه به اجازه ؜؜آنها صورت گیرد.

روزی بعد به ما خبر داده شد که امیر؜صاحب یعنی حبیب ؜الله ما را در ساعت ۱۱ بجه روز بحضور خود خواسته است و هم امر فرموده که مهمان دولت هستیم و باید به مهمانخانه دولتی نقل مکان کنیم. ما را بدرون ارگ به یک اپارتمان دو منزله کوچکی که در طرف جنوب دیوار ارگ قرار داشت بردند. این اپارتمان که در منزل دوم قرار داشت، جای بسیار راحت و آرامی بود که ما در آن قرار گرفتیم و به ساعت معین باریابی بسوی دربار پادشاهی به همراه یکی از کارکنان وزارت دربار برده شدیم.