به قدرت رسیدن امان الله، شهزاده روشن اندیش و استقلال طلب و سپس حصول استقلای سیاسی افغانستان (1919) صفحه تازۀ را در تاریخ وطن گشود و زمینه هایی برای تحقق مطالبات و طرحهای مشروطه خواهان مساعد ساخت. از جمله در عرصه فرهنگی تلاشهای متعددی صورت گرفت تا با ایجاد نشرات از جمله اخبار، روزنامه ها و جراید زمینۀ پخش افکار و ایده های در جهت روشنگری و تغییر فکر و اندیشه هموطنان فراهم گردد.
با تأسف عمر آن دولت مترقی کوتاه و در نتیجه توطئه های گوناگون درونی و بیرونی به سقوط مواجه شد و برای مدتی رکود در عرصه فرهنگ و ادبیات کشور مسلط گردید. اما روشنفکران و عمدتاً مشروطهخواهان جان بدر برده از تیغها و زندانهای استبداد، باردگر در صدد افروختن مشعلی برآمدند و در وجود ایجاد «انجمن ادبی کابل» تلاشهای خویش را شکل و رنگ بهتری بخشیدند.
انجمن ادبی کابل در سال ۱۳۱۰ خورشیدی (۱۹۳۱ میلادی) به هدف انسجام بخشیدن به فعالیتهای پراکنده ادبی و علمی بنیانگذاری شد. این انجمن مجمعی از نخبگان، شاعران و پژوهشگران طراز اول کشور از جمله چهره های ماندگاری از جمله میر غلاممحمد غبار، سرور گویا اعتمادی، محمدانور بسمل، قاری عبدالله، عبدالحق بیتاب، محمدکریم نزیهی، سرورگویا، سرور جویا، حفیظ اللهخان، امین الله زمریالی، سیدقاسم رشتیا و شماری دگری بود.
«انجمن ادبی کابل» برای پخش و اشاعه افکار و اندیشه های خویش به نشر «مجله کابل» مبادرت ورزید و جریانی نوی را در عرصه ادبیات و پلی وصلی میان سنتهای دیرین و نیازهای دنیای مدرن ایجاد کرد. مرام مجله کابل در اولین شماره (15جوزا 1310/ 5 جون 1931) چنین بیان شده است:
«انجمن ادبی کابل که آرزوی یگانه و نقطۀ هدف مقصودش تنها اصلاح و توحيد سبك ادبيات وطن و اتخاذ اسلوب نفیس و آسان است لهذا در حدود اين مقصد نشر يك مجله را هم بنام کابل لازم دانسته، اعضای انجمن ادبی میل دارند نظر بانتظار دوستداران معارف وطن قبل از شروع بوظائف اساسی، نگارشاتی حاوی از احساسات و افکار اصلاح جویانه و نمونۀ از مطالب مفيدۀ عرفان خواهانه خود را بوسیلۀ این مجله هديۀ حضور هموطنان نماید…
مجله «كابل» مقصد قدر شناسی از اهل قلم، فضلا، معاريف و برجسته گان ملت خود و به افتخار آثار نفیس شان صفحات خود را زینت داده و تذكاری ازانها خواهد نمود.
مجله «کابل» بغرض وحدت سبك نویسندگی و اسلوب تازۀ ادبیات امروزه نمونههای کوچکی باولاد نوقلم و محصلين مكاتب وطن خود هدیه خواهد نمود.
مجله « کابل» آمال و نظریات انجمن ادبی را در اطراف زبان و لغات و سبك اشعار و تحریرات فعلی بمقصد اصلاح و ترقی به پیشگاه نظر فضلا و ادبای محترم وطن عرض و مساعدت فکری و قلمی آنها را باين موضوع جلب و استدعا خواهد نمود.»
انجمن ادبی برای تنظیم بهتر و بیشتر مطالب مندرج مرام، بخشهای تاريخ، تأليف، ترجمه، ادبيات و ادب عامه و سال بعد کتابخانه را نیز ایجاد کرد.
نقش انجمن ادبی کابل و مجله کابل در تاریخ معاصر افغانستان را میتوان در سه محور خلاصه کرد:
نهادسازی ادبی: تبدیل فعالیتهای ذوقی و شخصی به فعالیتهای روشمند و منظم.
حفظ کتاب های خطی: همت اعضای انجمن در تصحیح و چاپ نسخههای خطی کهن، مانع از نابودی بخش بزرگی از تاریخ ادبی.
تربیت نسل نو: امکانات مجله کابل به نویسندگان جوان زمینه را مساعد ساخت تا آنان با سبکهای نوین روزنامهنگاری و نقد آشنا شوند و استعدادهای آنها رشد یابند.
اگرچه با گذشت زمان و تغییرات سیاسی در کشور، ساختار انجمن ادبی کابل دگرگون شد، اما بذری که این نهاد کاشت، بعدها در قالب «ریاست تألیف و ترجمه» و نهایتاً «اکادمی علوم افغانستان» به ثمر نشست.
با درنظرداشت اینکه مجله کابل به عنوان یکی از غنیترین آرشیفهای فرهنگی، و منبعی بیبدیل برای پژوهشگری در عرصه ادبیات و تاریخ کشور است؛ انتشارات راه پرچم مبادرت به پخش دیجیتال آن نموده و مصمم است تا به تدریج شمارههای گردآوری شده «مجله کابل» را همگانی سازد و در اولین قدم مجموعه سال اول آنرا بمناسبت سال نو خورشیدی پیشکش هموطنانی که قصد مطالعه تاریخ فکری قرن اخیر افغانستان را دارد، مینماید.
روان مبارزان پیشگام از جمله بنیانگزاران انجمن ادبی کابل شاد و یادشان گرامی باد. با حرمت.
محمدقاسم آسمایی
انجمن ادبی کابل و مجله کابل «گهواره نوزایی فرهنگی» در افغانستان معاصر
مجله کابل – مجموعه سال اول ( 1310)